www.pravoslavlje.rs


Ikonografija u pravoslavnoj umetnosti

Ikona Rođenja Hristovog kroz vekove

Antonina Pantelić

Rođenje Hristovo, dan kada se Spasitelj pojavio u svetu, predstavlja veliki događaj za svakog hrišćanina. Crkveno bogosluženje ovog praznika preispunjeno je osećanjem radosti i likovanja, a prisutne su i brojne ikone Rođenja Hristovog, koje su često bile predmet interesovanja istraživača, bogoslova i istoričara umetnosti, kao i tema umetničkih izložbi. Ikonografija „Rođenja Hristovog“ postepeno se uobličavala, kao što se postepeno uobličavalo i bogosluženje na ovaj praznik. Međutim, njegove osnovne karakteristike nagoveštene su još u ranohrišćanskom periodu. Osnovni izvori za ikonografiju ovog praznika postali su Jevanđelje i crkveno predanje, u koje se može ubrojati i apokrifno Jakovljevo protojevanđelje.

NAJRANIJE PREDSTAVE
Najranije sačuvane predstave Rođenja Hristovog vezuju se za IV vek. U katakombama sv. Sebastijana u Rimu Bogomladenac u pelenama predstavljen je kako leži na postelji, a pored Njega je Bogomajka sa raspletenom kosom i u antičkoj odeći. Karakteristično je da na predstavama Rođenja Hristovog na ranohrišćanskim sarkofazima ova scena nije prikazana u pećini, nego ispod neke nadstrešnice, pri čemu Bogorodica ne leži na postelji (kao što je slučaj na poznijim predstavama), nego sedi pored Bogomladenca. Pored Spasiteljevih jasli prisutne su i životinje – vo i magarac, što ukazuje na ispunjenje Isaijinog proroštva: Vo poznaje gospodara svojega i magarac jasle gospodara svojega, a Izrailj Me ne poznaje, narod Moj ne razume (Isa 1; 3). Upravo je tako predstavljeno Rođenje na sarkofagu iz Lateranskog muzeja, pronađen na staroj Via Apia u Rimu, kao i na okovu Jevanđelja iz Milana (VI vek). Po svemu sudeći, Bogorodica je predstavljana u sedećem položaju zato da bi se potvrdilo da je bezbolno rodila Hrista i da joj, iz tog razloga, nije bio potreban odmor kao što je slučaj sa ostalim ženama. To su, u svojim delima, potvrđivali i sv. Andrej Kritski i Jovan Zlatousti a kasnije, u Minejima, i sv. Dimitrije Rostovski.
Ističe se i predstava Rođenja na Maksimijanovom prestolu. Maksimijan je sredinom VI veka bio episkop u Raveni, a njegov presto je ukrašen velikim brojem ploča od slonovače. Na jednoj od njih Bogomladenac je prikazan kako leži na postelji načinjenoj od kamenih blokova, a pored Njega su sv. Josif Zaručnik, vo i magarac. Iznad njih je Vitlejemska zvezda. Ispred ove postelje leži Bogorodica kojoj se obraća jedna žena, pokazujući na svoju desnu ruku. Ova tema vodi poreklo iz 20. glave apokrifnog Jakovljevog protojevanđelja: u njoj se pripoveda o Salomiji koja je posumnjala u čistotu Bogomajke, nakon čega se ruka, kojom je dotakla Bogorodicu, osušila. Salomija se iscelila tako što je dodirnula Spasitelja.

PREDSTAVA HRISTA NA OLTARU
Prema mišljenju vrsnog istraživača vizantijske umetnosti, K. Vajcmana, postelja od pravougaonih kamenih blokova, na kojoj leži Bogomladenac (na predstavi sa Maksimijanovog prestola, na relikvijaru Sancta Sanctorum iz Vatikana i na minijaturi iz čuvenog Rabulinog Jevanđelja) predstavlja zapravo oltar sa nišom u centru, namenjenom za čuvanje relikvija (Weitzmann K. Loca Sancta and the Representational Arts of Palestine // Dumbarton Oaks Papers. 28. 1974. s. 31–56). Predstava Hrista na oltaru povezana je sa temom Evharistije i može se tumačiti kao prototip ikonografske teme „melismos“, koja će biti široko rasprostranjena u vizantijskoj umetnosti i u kojoj se Bogomladenac predstavlja na prestolu kao evharistijska žrtva.
Na jednoj od ampula, koje su hodočasnicima (u VI-VII veku) služile za prenošenje sv. vode ili sv. jeleja, a sada su poznate kao ampule iz Monce, Rođenje Hristovo predstavljeno je u središtu, među drugim praznicima. Ovaj spomenik odražava važne osobitosti vizantijske ikonografije u poređenju sa ranohrišćanskom – nadstrešnica se više ne prikazuje, u pozadini se vidi izlaz iz pećine, a zvezda se postavlja u centar, u gornjoj zoni. Zamišljeni Josif sedi pored jasli, a Bogomajka leži. Ona će se od tada uvek predstavljati sa nimbom (oreolom).
U celini posmatrano, ikonografija Rođenja Hristovog uobličila se u VII veku. Posle perioda ikonoborstva, ova tema će se, prema opštoj šemi, često predstvljati u ikonopisu, minijaturama i dekorativno-primenjenoj umetnosti. Kao stalni elementi kompozicije pojaviće se pećina i Vitlejemska zvezda, koja je mudrace dovela do Hrista.
Spasiteljevo rođenje u pećini prvi je pominjao sv. Justin Mučenik, koji je živeo u II veku; od Origenovog vremena, već su pokazivali pećinu u kojoj se rodio Spasitelj. Nakon što su se okončali progoni hrišćana, car Konstantin Veliki je nad tom pećinom podigao hram, o kojem je pisao drevni istoričar Jevsevije. Prema tome, u istočnom hrišćanstvu se utvrdila predstava o rođenju Gospodnjem u pećini, što je uticalo i na likovne predstave. U simvoličnom tumačenju se ona planina, u kojoj se nalazila pećina, počela povezivati sa samom Bogorodicom, a pećina sa Njenom utrobom, koja je smestila nesmestivog Boga. Prema drugom tumačenju, pećina se shvata kao mračno mesto i označava pali svet u kojem je zablistalo Sunce pravde – Isus Hristos. Što se tiče Vitlejemske zvezde, ona je, prema svetootačkom tumačenju, označavala javljanje anđelske sile. Moguće je da se upravo zbog toga na nekim poznijim ruskim ikonama i freskama (npr. na fresci iz 1680. u Crkvi proroka Ilije u Jaroslavlju) scena Rođenja kruniše figurom letećeg anđela sa zvezdom u rukama. U starijim spomenicima, međutim, a pre svega vizantijskim, zvezda se predstavlja iznad jasli, tako da na Bogomladenca pada snop svetlosti, kao, na primer, na mozaiku Palatinske kapele u Palermu iz XII veka.

ANĐELI
Osnovna kompozicija Rođenja (predstavljanje Bogomladenca u pelenama, u jaslama, životinja pored jasli, Bogorodice koja leži i Josifa koji sedi) biće, u raznim slučajevima, dopunjavana predstavama anđela koji proslavljaju Gospoda, scenom Blagovesti pastirima i scenama putovanja mudraca i Kupanja Bogomladenca.
Predstavljanje anđela u gornjoj zoni ikone Rođenja Hristovog postaće veoma rasprostranjeno u VIII-IX veku, pri čemu će tokom IX veka stalno rasti njihov broj: ukoliko su na početku prikazivane samo dve-tri figure, u poznijim ruskim spomenicima već vidimo čitavu nebesku vojsku koja proslavlja Gospoda. Biće zanimljivo da pomenemo figuru pastira koji se raduje i svira u rog (pojavljuje se u IX veku). Ovaj detalj se neposredno povezuje sa večernjom službom na praznik Rođenja: „Gospod Isus Hristos Koji se rodi od Djeve prosvetli vaseljenu: Iroda pometoše pastiri koji sviraše i mudraci koji se klanjaše, jer se Bog u telu javi...“
Ako se o anđelima, pastirima i mudracima govori u Jevanđeljima (Mt 2, 1–12, Lk 2; 6–20), literarni izvor na kojem se bazira predstava Kupanje Bogomladenca Hrista nije ustanovljen. Pouzdano se zna samo to da se ova tema, koja će zatim postati deo ikonografije Rođenja, u hrišćanskoj umetnosti zapadnog sveta prvi put susreće u oratorijumu pape Jovana VII u Rimu (na prelasku iz VII u VIII vek). U vizantijskoj umetnoti, prvi primer predstavljanja Kupanja predstavljaju knjiške minijature iz VIII i IX veka, na primer iz jermenskog rukopisa u San Lazaru u Veneciji i iz Hludovskog Psaltira.
Na ikonama Rođenja veoma se retko susreće izobraženje proroka Isaije, koji je predskazao da će se Spasitelj roditi od Djeve. Tako je u rukopisu iz XI veka, koji potiče iz manastira Esfigmen na Atosu, na ilustraciji za tekst besede sv. Jovana Damaskina na Rođenje Hristovo, na jednoj od minijatura, uporedo sa Spasiteljevim jaslama, predstavljen i prorok Isaija. Na ikoni stroganovskog majstora Mihaila s kraja XVI veka, iz Ruskog muzeja u Sankt-Peterburgu, prorok je predstavljen pored Bogorodičinog uzglavlja. On u rukama drži svitak sa tekstom svog proroštva: Eto, devojka će zatrudneti i rodiće sina... (Isa. 7; 14).

FIGURA STARCA U KOŽUHU
Među ličnostima koje se susreću na predstavama Rođenja Hristovog, nedoumicu istraživača izaziva zagonetna figura starca u kožuhu, koji razgovara sa Josifom. N. V. Pokrovski je smatrao da je to jedan od pastira, koji su došli da se poklone Hristu (Pokrovskiй N. V. Evangelie v pamяtnikah ikonografii. M., 2001, s. 151). Postoji i mišljenje da je to jedan od Josifovih sinova, odnosno Jakov, koji je, prema predanju, pratio Svetu porodicu na njenom putu u Egipat. On, međutim, nije mogao biti predstavljen kao starac, s obzirom da je na drugim predstavama izobražavan kao mlad čovek i bez brade. Prema drugoj verziji, koju navodi E. Lukovnikova, u liku starca u kožuhu predstavljen je đavo koji iskušava Josifa u vezi s Bogorodičinom devstvenošću (Pokrovskiй N. V. Evangelie v pamяtnikah ikonografii. M., 2001, s 151). Ovaj starac se najčešće oslanja na palicu ili na štap, a ponekad nosi i neku vrstu kape. U veoma retkim slučajevima, on ne razgovara sa Josifom, nego sa samom Bogorodicom (ikona iz Sergejevo-Posadskog muzeja).
Među retkim ikonografskim varijantama Rođenja u vizantijskoj umetnosti, trebalo bi istaći dve zanimljive freske. Na jednoj od njih, koja je nastala u XIII veku, u crkvi Omorfi (okolina Kastorije), Bogorodica je prikazana kako doji Bogomladenca (Lazarev V. N. Istoriя Vizantiйskoй živopisi. M., 1986, s. 125). Ovaj motiv pozajmljen je iz zapadnoevropske umetnosti, gde je bio izuzetno rasprostranjen. Na drugoj fresci, iz XIV veka, iz Kraljeve crkve sv. Joakima i Ane u srpskom manastiru Studenica, Bogorodica je prislonila obraz uz lik Bogomladenca, što podseća na scenu Oplakivanja pred Polaganje Hrista u grob, gde je Hristos takođe obavijen platnom, tj. pokrovom. Prema tome, još prilikom Isusovog rođenja, Bogorodica kao da je predosetila buduće krsne muke Svoga Sina. Tema Hristovih stradanja u predstavama Rođenja prisutna je i u sceni Poklonjenja mudraca. Kao što je poznato, mudraci sa Istoka darovali su Bogomladencu zlato, tamjan i smirnu – miomiris kojim su umrle mazali pre pogrebenja.
U Rusiji je predstavljanje Rođenja Hristovog bilo veoma popularno. Ruski ikonopisci su, naravno, sledili vizantijsku ikonografsku šemu, ali su je i dopunjavali različitim pojedinostima i detaljima. Već u XI-XII veku, ciklus Rođenja je gotovo uvek predstavljan u proširenoj varijanti u koju je uključeno ne samo Poklonjenje mudraca, nego i njihovo putovanje, na kojem su sledili zvezdu. Tako su u monumentalnom slikarstvu saborne crkve Antonijevog manastira u Novgorodu, u Miroškom manastiru u Pskovu u Borisogljebovskoj crkvi u Kidekši i u Kirilovskoj crkvi u Kijevu (sve potiču iz XII veka) mudraci predstavljeni kao konjanici, dok su u grčkim mozaicima i freskama toga doba slični primeri bili usamljeni.
U vezi s pregledom monumentalnih ciklusa, trebalo bi primetiti da se u vizantijskom i ruskom slikarstvu, temi koju razmatramo dodeljivalo posebno mesto. Rođenje Hristovo se najčešće prikazivalo u paru sa Uspenjem Presvete Bogorodice, tj. ove dve teme nalazile su se jedna naspram druge, na primer na južnom i severnom zidu. Ovo simvolično suprotstavljanje rođenja po telu i novog rođenja posle smrti - za život na nebesima, naglašavalo se i srodnim ikonografskim motivima. U sceni rođenja, Spasitelj leži u jaslama, povijen u pelene, dok u Uspenju Hristos drži u rukama Bogorodičinu dušu, koja je takođe predstavljena u vidu deteta u pelenama. Slično kao što je Gospod Samoga Sebe poverio Presvetoj Djevi prilikom Svog Rođenja, tako je, u Uspenju, Bogorodica Svoju dušu poverila Hristu. Kada se u hramovnom prostoru ove dve tema postave jedna uz drugu, time se ilustruje početak i završetak istorije spasenja – od Bogoovaploćenja do vaznesenja Bogorodičinog nepropadljivog tela Primeri ovakvog rešenja hramovnog živopisa postoje u različitim oblastima nekadašnjeg vizantijskog sveta – na Kipru, u Bugarskoj, u Srbiji, Grčkoj i Rusiji.
...Neki primeri ikonografije Rođenja Hristovog, koje smo ovde razmatrali, pokazuju nam s kakvim su se strahopoštovanjem ikonopisci odnosili prema tim predstavama: njima nije bilo važno samo to da jevanđelsku scenu predstave „istorijski“, nego i da je ispune dubokim simvoličnim sadržajem, kakav je svojstven ovoj ikoni. Osmišljavanje mnogobrojnih detalja ikonografije i razumevanje njihovog značenja veoma je važno za osmišljavanje predstavljenog događaja, koji je označio početak našeg spasenja.
Svetlana Lipatova
Prevod: Antonina Pantelić


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/1003-1004/tekst/ikona-rodjenja-hristovog-kroz-vekove/