Patrijarh sentandrejski zatočenik

Zbeška crkva je posvećena prazniku Silaska Svetog Duha. Sagrađena je 1738, tako da je od danas postojećih sedam sentandrejskih crkava ona „najstarija“. Godine 1802. u ovu Crkvu prenet je ikonostas iz Blagoveštenjske crkve koji je po zapisu nastao 1721. To bi bio najstariji sačuvan ikonostas vezan za Sent Andreju.

Svaki hram u Sent Andreji imao je svoje groblje i svoju malu školu. Učilište pri Blagoveštenjskoj crkvi postojalo je do 1948. godine, koja je za srpski narod ove eparhije bila u nizu najtežih. Svoje hramove Sentandrejci su gradili sami, a stizali su da pomognu podizanje crkava po drugim mestima ove eparhije. Kad se prati svakodnevni život sentandrejskih stanovnika, slika o njoj je daleko od one koja se stiče samo gledanjem njenih hramova.
Gradnja sedam sentandrejskih crkava odvija se u vreme stolovanja dvojice budimskih episkopa Vasilija Dimitrijevića (1728–1748), i Dionisija Novakovića (1748–67) i stoga o njima treba posebno progovoriti jer njihovo zalaganje je u temeljima onoga što Sent Andreju čini osobenom. U pogledu njihovog revnovanja oko gradnje hramova, u Sent Andreji, pa i celoj Budimskoj eparhiji kao da nije bilo smene ličnosti na kormilu ove episkopije. Svi njihovi naslednici na tronu ostaju u senci ova dva jerarha.
Strogost episkopa prema okolini kod Srba nije retka pojava ali kod Episkopa Vasilija Dimitrijevića ona je prisutna u tolikoj meri i ostavlja tragova da je dospela i u stručnu literaturu. Oštre crte i strog izraz lica, primetni na njegovom portretu, samo potvrđuju ono što se saznaje iz arhivske građe.
Nekada glavni saradnik Karlovačkih Mitropolita Vićentija Popovića i Mojsija Petrovića, dospeva na tron Budimske eparhije po njenom upražnjenju 1728. još za života svog pretpostavljenog koji je te godine boravio u Sent Andreji.

Njegova prevelika briga oko gradnje hramova po svojoj eparhiji ocenjena je čak i kao slavoljubivost. U ovo vreme je sagrađen hram manastira Grabovca, kao i Saborna crkva u Budimu. U Sent Andreji tad je izgrađen toranj Saborne crkve. Uspomena na ovu gradnju, kao i vezanost Episkopa Dimitrijevića za Sent Andreju ostala je zabeležena i na njegovom portretu (nastalom oko 1740. godine), gde se u gornjem uglu slike kroz otvoren prozor vidi dvospratni toranj podignut ispred male crkve. Za razumevanje ovoga što se dešava u Sent Andreji oko 1750. nije suvišno podsetiti koliki napor predstavlja gradnja ovog tornja. „Radi tornja dobro smo se potrudili, dozvali majstore i počeli poslovati. Dali smo gotovi novaca 83 forinte, pa su tek onda počeli raditi...".
Iznova je podignuta Zbeška (1738), Preobraženjska (1741–46) i Opovačka crkva (1746). Episkop se 1734. nalazi u Beču i sveštenik Neško Cvejić šalje jedanaest pisama izveštaja o radu u Sent Andreji. Treba li podsećati da je reč samo o gradnji zvonika. Pored gradnje, Dimitrijević se sa istom revnošću starao o oslikavanju hramova i izradi ikona. Posebno se brinuo o gradnji hrama manastira Grabovca, jer on nastaje „Blagoslovenijem i ktitorstvom preosvjaščenago gospodina Vasilija Dimitrijeviča“.
Oko gradnje crkve u Budimu bilo je i sukoba jer je vodećim ljudima bila dovoljna i obnova ranijeg hrama iz 1697. ali je ipak pobedila odlučnost Episkopa. Sukobi takve vrste ne javljaju se samo u Budimskoj eparhiji. Ima ih i u Aradskoj gde tamošnji Episkop Sinesije Živanović dolazi u sličnu situaciju prilikom gradnje hrama u Batanji.
Budimci se žale na Episkopa Vasilija Dimitrijevića jer „traži više, ruši testamente, ne daje opelo dok se ne ispune njegova traženja. Ako se nema od kuda onda kletve...". Gradnja budimske crkve je počela 1741. ali uporni Vladika nije dočekao njen završetak te je osvećenje hrama obavio Vasilijev naslednik 1751.
Vasilije Dimitrijević starao se i o slikanju Požarevačke crkve u Sent Andreji. Po preporuci temišvarskog Episkopa Georgija Popovića doveo je majstore Nedeljka Popovića i Georgija Ranitu.
Darovao je i Časnu Trapezu za sentandrejsku Preobraženjsku crkvu: „Ktitor seje svjatije i svjaščenije trapezi preosvješčenij gospodin Vasilije Dimitrijevič episkop Budimskij i pročim v leto Gospodnje 1746".
Prvobitna namera grabovačkih monaha bila je, slično Budimcima, da obnove staru crkvu što se vidi iz pisma igumana Maksima. A onda se pristupilo gradnji iznova.
Dionisije Novaković je najdosledniji nastavljač svog prethodnika što se tiče crkvenog građevinarstva. Za episkopa je posvećen 23. jula 1749, a u tron je uveden februara 1751. u prisustvu mitropolitskog zastupnika rakovačkog arhimandrita Sinesija Živanovića, budućeg episkopa aradskog, zaslužnog za očuvanje nacionalne svesti kod Srba Karlovačke mitropolije.
Posle smrti Vasilija Dimitrijevića Budimci i Sentandrejci su na osnovu svojih prava uspeli da na Saboru u Karlovcima nametnu svoje opredeljenje za Dionisija Novakovića kao budućeg budimskog episkopa. Sabor je, i pored neslaganja, bio prinuđen to da prihvati: „Pomjanuti budimci i sentandrejci vsjemi silami i različnimi rekomendacijami nastojali i prinuždali Sinod arhiepiskopski da bi pomjanutog Novakoviča za episkopa budimskog posvjatili, ježe i sledovalo“.
U interpretaciji ove epizode Budimci se uvek navode pre Sentandrejaca, iako je u stvarnosti odnos bio sasvim drugi. Na listi potpisnika peticije nalaze se samo dva Budimca, dok je Sent Andreja zastupljena sa devet imena, a većina ostalih mesta samo sa po jednim predstavnikom. Ovaj uspeh imao je svoju cenu, jer se dvor osetio pogođenim i nameravao da zastupnike Budimske eparhije isključi iz rada sledećeg narodnog sabora, a potom da moraju podneti naknadnu molbu da im se odobri učešće.

VREME EPISKOPA DIONISIJA
Za vreme Episkopa Dionisija sagrađeno je četiri crkve u Sent Andreji - Blagoveštenjska (1752), Ćiprovačka (1753), Požarevačka (1759) i Saborna (1756–1763). Dosta započetog za vreme Vasilija Dimitrijevića dovršeno je u vreme Dionisija Novakovića. Prvi je Srbin koji završava Kijevsku Duhovnu Akademiju, a zatim postaje profesor Duhovne škole u Novom Sadu. Tada je u Kijevu bio i jerođakon hopovski i lepavinski Arsenije Stojković i Stevan Stanisavljević, kao i đaci Jakov Jovanović i Jovan Popović, ali se ne zna šta je sa njima posle bilo. Iz Kijeva se vratio sa malom bibliotekom, rukom pisanih knjiga, od kojih se većina odnosi na polemička i bogoslovska dela, što je jedan od osnovnih razloga da su ona ostala neštampana. Bio je pojam učenosti. „U Novakovićevoj besedi svedena je uloga nauke u razvitku naroda i države u sistem složen, istina i težak, ali sistem. Teško bi bilo naći ijedno polje rada nauci pristupačno koje Novaković ne bi istakao.“ Deo njegove biblioteke dospeo je u sentandrejsku zbirku.
Kratko vreme, između godine sklapanja Karlovačkog mira (1699) i Mađarske pobune (1703), predstavlja poseban period i u životu Patrijarha Arsenija i za ulogu Sent Andreje kao patrijaraškog sedišta. Dva su osnovna uzroka tome. Prvi su srpske pobune u Slavoniji protiv unijatskog vladike Petronija Ljubibratića. Istragom je utvrđen uticaj patrijarha u tim događajima. Sa tim u vezi su pokušaji Srba da dobiju svoju posebnu oblast. Radi ostvarenja cilja, Patrijarh se obraća za pomoć i Ruskom dvoru da bi se i on kod Beča založio za ostvarenje plana.
Krajem 1701. Patrijarh se našao u Futogu gde predstavnici države pokušavaju da sprovedu deobu Srba na carske krajišnike i županijske podanike. Usledilo je naređenje Patrijarhu da se odmah vrati u Sent Andreju bez prava vršenja poseta po narodu. Njegova uprava se ograničava samo na to mesto, a on lično je pod vlašću latinskih biskupa. Želja je bila da se ograniče prava patrijarha i uništi ugled u narodu. Tada su i ostali srpske episkopi lišeni vlasti nad svojim narodom koji je trebalo da postane potčinjen rimskom kliru. To je značilo ukidanje osnovnih privilegijalnih prava i konfiniranje Patrijarha u Sent Andreji. Marta 1703. zabranjuje se nošenje patrijaraške titule, zamera mu se održavanje veza sa Carigradskom patrijaršijom i sa svojim sunarodnicima pod turskom vlašću, kao i saziv sabora za maj 1703. na kome je trebalo da se raspravlja o izboru patrijarhovog naslednika.
Neposredno pre toga Patrijarh je živeo u kastelu Sečuj koji mu je posle niza peripetija i pokušaja da se reši pitanje rezidencije dodeljen 1697. godine. Sledeće godine dobio je pravo da pri ovom može ustrojiti manastir sa hramom posvećenom Vaznesenju Gospodnjem kao što su svojevremeno posvećene katedrale u Žiči i Peći. Tu je 1700. održan sabor na kome je hirotonisan cetinjski Mitropolit Danilo Petrović. Dobijeni zamak trebalo je tek urediti i osposobiti, što je pretpostavljalo velike izdatke kad se do novca teško dolazilo. Smatra se da je deo potrebnog novca došao i od drugih pravoslavnih naroda. Završetak zamka podudara se sa odlukom vlasti da Patrijarha veže isključivo za Sent Andreju, a dobro Sečuj oduzeto je bez ikakve naknade.
U odgovoru na ovakvo postupanje države Patrijarh se obraća Beču i moli da mu se dopusti iseljenje sa svojim narodom, kod drugog hrišćanskog vladara gde će moći ispovedati Pravoslavlje. Pretpostavlja se da je to podrazumevalo odlazak u Rusiju. Može se podsetiti da su tačno sto godina kasnije i Srbi beogradske oblasti razmišljali na isti način i planirali pomoć stranog vladara što je dahijama dalo povoda za seču knezova da bi obezglavili narod.

POBUNA MAĐARA
Rešenje zapleta došlo je sa neočekivane strane. Usled pobune Mađara (1703) Beč je morao pozvati Srbe u pomoć i automatski je prinuđen da menja stav prema Patrijarhu.
Ovo je Patrijarhu dalo prilike da sastavi listu srpskih zahteva i 1706. neposredno pred smrt podnese je Beču. Tražio je da se ponište dekreti kojima je 1701. i 1703. njegova uprava ograničena samo na Sent Andreju da mu se vrati pravo na titulu patrijarha i arhiepiskopa koje bi pripadalo i njegovim naslednicima.
Tad je Patrijarhu ponuđeno državno dobro Dalj za rezidenciju, pošto je već u Pakracu imao kuću. Ustupak je pored daljskog dobra uključivao okolna sela i mesta, selišta, ribolov na Dunavu... Pred kraj Arsenijevog života formirano je daljsko vlastelinstvo u koje on nije stigao da se useli, ali je ono ostalo pod upravom karlovačkih mitropolita i patrijaraha. Izgleda da je umesto vezivanja za neko određeno mesto boravka radije bio za načelno rešenje koje bi davalo mogućnost premeštaja rezidencije po potrebi. U zahtevu iz 1706, raščlanjenom na 24 tačke, ističe se da želi da se osigura sve ono što je odlukom o konfiniranju neku godinu ranije od patrijarha ovlašćenjem poništeno. Pored pomenutog prava izbora rezidencije traži se pravo postavljanja patrijarhovog naslednika. Zatim se pominje zahtev sazivanja sabora, otvaranje štamparije i škola, vršenje obreda, svetkovanje praznika... Ove uslove Patrijarh podnosi jula 1706. Umro je oktobra iste godine u Beču.
Po izbijanju pobune, Patrijarh zbog sigurnosti napušta Sent Andreju i živi u Budimu i manastiru Krušedolu. Kraj života dočekao je u Beču. Odlaskom Arsenija Čarnojevića, i Sent Andreja gubi karakter prestonice. Na scenu stupa manastir Krušedol, a potom Karlovci.
Po ulozi zbega za prispeli narod, boravku Patrijarha i sedam drvenih crkava Sent Andreja iz 1700 ostala bi upamćena i da se posle toga ništa tu nije dešavalo. Tad je to bila „stanica“ u prihvatu srpskog naroda i svetinja a, istovremeno, i centar srpske istorije jer svi putevi istraživanja vode preko Sent Andreje. Patrijarh je tu ostao više od jedne decenije iako je imao druge planove. Sent Andreja postaje sedište Budimske episkopije pošto se centar crkvene uprave pomera prema jugu a onda sredinom veka dolazi podizanje sedam hramova građenih postepeno ali ipak u kratkom roku koji će biti predmet divljenja. Nisu nastali u okviru istog naraštaja ali danas je utisak da jesu jer male razlike u vremenu se brišu.
U dvadeseti vek Sent Andreja ulazi kao deo budimske eparhije ali čije sedište je u samoj Sent Andreji. Tad je bio eparhijski arhijerej Lukijan Bogdanović (1898–1908) - budući patrijarh mučenik. Eparhija dobija i svoj novi dvor (letnjikovac). Od njenih sedam crkava tri su parohijalne a četiri filijalne. U opovačkoj Crkvi zbog oronulosti bogosluženje se nije vršilo. Tad postoje dve parohije; ćiprovačka i preobraženjska.
Završimo rečima rođenog Sentandrejca Pavla Sofrića: „Od opšteg srpskog nacionalnog karaktera ostao im je čist jezik srpski, koji nešto oštrijim akcentom govore no ostali Srbi - čista pravoslavna vera - nacionalna svest i - nacionalna igra, kolo i pesme... Sedam crkava, religiozne tvorevine na svakom koraku, zavetni dani, visoko cenjenje crkvenih pravila i u praktičnom životu savesno primenjeivanje hrišćanske nauke - sve to daje neizgladiv pečat duboke i iskrene religioznosti karakteru Sentandrejaca... Crkveni obredi su svima poznati. Crkveno pojanje također je poznato i često učeni Srbi zauzimlju pevnice i takme se u crkvenom pojanju. Sada postoji i jedno pevačko društvo, koje svojim skladnim pojanjem zamenjuje dečije“.
Kraj feljtona