Patrističko nasleđe i savremenost

Ruska teologija dvadesetog veka je mnogo pažnje usmerila ka patrističkom nasleđu. Sistematsko proučavanje dela sv. Otaca, koje je započeto u Rusiji u prvoj polovini 19. veka i dostiglo svoj vrhunac početkom 20. veka, nastavljeno je nakon „revolucije“ koju su sproveli teolozi ruske emigracije.

Na Bogoslovskom institutu sv. Sergeja u Parizu, spisi profesora kao što je arhimandrit Kiprijan (Kern) i oci Sergej Bulgakov, Georgije Florovski, Jovan Majendorf i Nikolaj Loski, utrli su put za dalje proučavanje svetih Otaca. Florovski je bio glavni pokretač „patrističke renesanse“ u ruskoj teologiji 20. veka: on je postavio glavne smernice za tumačenje otačkog nasleđa, naročito ideju „neopatrističke sinteze“.
Proučavanje teologije je, piše Florovski, dosta rano dovelo do onoga što sada nazivam „neopatrističkom sintezom“. Ona bi trebalo da obuhvata nešto više od pukog sakupljanja otačkih izreka ili tvrdnji; to zaista treba da bude sinteza, stvaralački postupak ponovnog sastavljanja onih uvida do kojih su došli drevni svetitelji starog. Ona mora biti otačka, verna duhu i mudrosti otaca, ad mentem Patrum. Istovremeno, ona mora biti neo-patristička, jer se ona obraća novom dobu, koje nosi svoje probleme i nedoumice.[1]
Ideja koju je izrazio Florovski – koja je „visila u vazduhu“ tokom 20. veka – inspirisala je mnoge izvrsne naučnike patrologe, ne samo među ruskom dijasporom, već i među zapadnim naučnicima. Želeo bih da odam počast onim teolozima koji su sami, ne pripadajući bogoslovskoj traiciji Istoka, uspeli da otkriju nasleđe velikih otaca istočne crkve, i sebi i zapadnom svetu. Pre svega bi trebalo pomenuti sledeće autore: Irineja Haushera, Hans Urs fon Baltazara, Henri de Lubaka, Žan Danijelua, Valter Vokera, Vernera Jegera, J. Kuastena, Džon Kelija i Žila Prestiža, kao i one koji su još uvek među nama, Jaroslava Pelikana,[2] kardinala Kristofa Shonborna, jeromonaha Gavrila Bandža (čije su knjige počele da izlaze na ruskom jeziku) i Sebastiana Broka. „Patristička renesansa“ 20. veka bi bila nemoguća bez ovih ličnosti, istinskih revnitelja bogoslovske nauke, koji su u svojim delima uspeli (doslovno ili figurativno) da probiju konfesionalne barijere koje ih razdvajaju od pravoslavne tradicije.
U 20. veku je načinjen veliki doprinos proučavanju otačkog nasleđa, zahvaljujući novim kritičkim izdanjima dela sv. Otaca i onim zapadnim i istočnim naučnicima koji su predhodno pomenuti. Međutim, da li je postignuta „neopatristička sinteza“ o kojoj su ti istraživači sanjali? Mislim da nije. Za to postoji objektivan razlog: 20. vek još uvek nije bio pogodan za takvu sintezu. No, nju je, ipak, moguće postići u 21. veku. Oni su postigli veliki kvalitativni iskorak i uspeli da razbiju zid između hrišćanskog Istoka i Zapada, polažući temelje za istinsku „katoličansku“ teologiju (odnosno, teologiju koja, sledeći o. Jovana Majendorfa, uključuje i organski izjednačava bogoslovsko nasleđe Istoka i Zapada u svim njihovim različitostima). Potrebno je načiniti još jedan kvalitativan iskorak kako bi se na ovom temelju izgradila neopatristička sinteza, koji mi, koji smo ušli u 21. vek, moramo da načinimo.
Nužno je da pronađemo novi pristup Ocima, koji će nam dozvoliti da sveobuhvatnije sagledamo patrističko nasleđe. Duboko sam ubeđen da bi fundamentalni i neophodan element takvog novog pristupa trebalo da bude logički dosledna upotreba kontekstualnog metoda proučavanja otaca. Sada bih detaljnije izneo osnovne karakteristike ovog metoda.
Kontekstualni metod podrazumeva da se kao tačka razlikovanja u obzir uzme činjenica da su Oci Crkve živeli i pisali u različitim eklisiološkim, kulturološkim, istorijskim, vremenskim i jezičkim kontekstima. Otačko predanjene nije samo jedno jedino „polje“ koje su Oci izgradili. Ono obuhvata mnogo krajnosti i mnogo istorijskih, jezičkih i kulturoloških nivoa. Što se tiče učenja, na primer, grčka i latinska tradicija je već oštro bila suprotstavljena u 3. veku (dovoljno je uporediti Origenovo i Tertulijanovo učenje o Trojici). Razlike su se produbile u 4. i 5. veku (uporedi trijadologiju velikih Kapadokijaca i blaženog Avgustina). Nekoliko vekova kasnije, počele su da se ističu i značajne razlike na polju asketske prakse i misticizma (uporedi Simeona Novog Bogoslova sa Franjom Asiškim, ili Grigorija Palamu sa Ignjacijem Lojolom). Stiče se utisak da su dve tradicije bile od samog početka predodređene da se uporedo razvijaju na različit način! To ne znači da je podela između Istoka i Zapada koja se dogodila u 11. veku bila u potpunosti neizbežna; na kraju, tokom celog milenijuma obe tradicije su živele jedna pored druge u nedrima Crkve.
Posebno mesto pripada različitim nacionalnim tradicijama otačkih dela – sirijskoj, etiopskoj, koptskoj, arapskoj, jermenskoj i gruzijskoj. Ako uporedimo bogoslovsko mišljenje i jezik Jefrema Sirima i Grigorija Niskog, oba predstavnika iste vere koja dele istu duhovnost i savremenici su, a ipak žive u potpuno različitim kulturološkim i jezičkim kontekstima, ne možemo a da ne primetimo ogromnu razliku koja postoji među njima: Grigorijev jezik i način mišljenja su okrenuti ka grčkoj kulturi, dok Jefrem, sa druge strane, živi u svetu semitskog hrišćanstva. Grigorije izražava bogatstvo i raznovrsnost hrišćanske tradicije u figurativnim kategorijama grčke mitologije, dok se Jefrem obraća slikovitim govorom koji je karakterističan za palestinsko-aramejsku tradiciju; Grigorije je racionalniji i sklon definicijama, što dolikuje Grku, dok je Jefem emotivniji i ekspresivniji.
Važno je imati na umu da u staro doba nije postojala snažna veza između različitih bogoslovskih tradicija. Uz neke retke izuzetke, teolozi jedne tradicije nisu ni poznavali ni razumeli predstavnike drugih tradicija. Latinski autori su u prvom milenijumu zapravo bili nepoznati jelinskom Istoku; na Zapadu su poznati bili samo odabrani grčki autori (naročito Dionisije Areopagit). I jelinski Istok i latinski Zapad su jedva poznavali sirijsku tradiciju (uz izuzetak jednog ili dva autora kao što su Jefrem Sirin i sv. Isak Sirin). Stvari su bile drugačije za one koji su primili hrišćanstvo zajedno sa potpuno oblikovanom bogoslovskom kulturom, naročito za Slovene: od samog početka su se orijentisali ka grčkim otačkim delima. Ovde možemo da govorimo o premeštanju grčke kulture na rusko tlo, pre nego o povezivanju između nezavisnih tradicija ili njihovoj interpretaciji: zauzvrat ništa nije otišlo iz Rusije ka Vizantiji.
Sve do samog kraja Srednjeg veka svet je tako bio uređen da su samo pojedinci uspeli da se probiju izvana granica sopstvenog jezičkog i kulturološkog konteksta. Komparativne studije iz oblasti kulture su bile van domašaja drevnog doba. Moramo imati svest o tome da uz izvesne ekstremno retke izuzetke, rani oci nisu imali mogućnost da se kreću izvan granica njihovih teoloških, jezičkih i kulturoloških konteksta. Pojave koje su odgovarale drugim tradicijama su bile osuđivane u očima njihove sopstvene tradicije; nije postojalo sveobuhvatno viđenje.
Brojni su primeri antilatinskih polemika koje su sačuvane u vizantijskim crkvenim spisima, kao jasna ilustracija toga. Neću se doticati dogmatskih pitanja o kojima se diskutuje u ovim spisima: zanima me način na koji su predstavnici vizantijske i latinske tradicije posmatrali jedni druge. Sveti Fotije Konstantinopoljski, jedan od najobrazovanijih jerarha i teologa celokupne vizantijske istorije, ne počinje svoj spis Ecyclical Letter, u kom se govori o fundamentalnim bogoslovskim pitanjima ishođenja Duha Svetog, ozbiljnim bogoslovskim razmatranjima, već napadima na Latine zbog različitih teoloških tričarija. Post subotom je proglašen „manjim izvitoperenjem“ koje ipak može da dovede do „potpunog zanemarivanja učenja“. Zapadni običaj o započinjanju Velikog posta nedelju dana kasnije nego na Istoku je opisan kao „povod za uzimanje mleka i mlečnih proizvoda i sličnom proždrljivom ponašanju“ koje prema tvrdnji autora, Latine vodi na „put greha“ i „skreće“ ih sa carskog i ispravnog puta.[3] Čak iako smo svesni da su ove optužbe iznete u žaru polemike i u propagandne svrke, nemoguće je ne zapitati se zašto su i najmanje razlike između Zapadne i Istočne tradicije odbacivane na Istoku i shvatane kao odstupanja od prave vere. A što se tiče osnovnih dogmatskih razlika, na njih se gledalo kao na zlonamerna i svesna izvitoperenja pravoslavnog učenja.
Retko kad se Istok zanimao za razlog nastajanja izvesne prakse, ili razvoja pojedinih dogmatskih učenja na Zapadu. Retko se iko potrudio da sagleda latinsku tradiciju očima samih Latina. Jedan od izuzetaka je bio sv. Maksim Ispovednik, koji se trudio da razlikuje učenje o filioque nezavisno od zapadnog konteksta.[4] U svom spisu Letter to Marinus, sv. Maksim poredi zapadno učenje o ishođenju Duha „od Oca i Sina“ sa istočnim učenjem „od Oca kroz Sina“; on ne primenjuje vizantijski kriterijum na zapadno učenje nego samo poredi obe tradicije i traži sličnosti među njima. Iako sv. Maksim ne daje iscrpan odgovor na ovo pitanje, koje se mnogo detaljnije razrađuje kod kasnijih vizantijskih autora, sama činjenica da vizantijski svetitelj nastoji da sagleda latinsko učenje iz perspektive samih Latina je značajno.
Ilarion Alfejev
Jovana Lazić

NASTAVAK U SLEDEĆEM BROJU......
-------------------------

FUSNOTE:

[1] Andrew Blane, ed., Georges Florovsky: Russian Intellectual and Orthodox Churchman, Crestwud, NY, 1993, p. 154.
[2] Američki patrolog koji se nedavno obratio u pravoslavlje, u svojim poznim godinama, i tako od „najboljeg luteranskog specijaliste za pravoslavlje“ postao  „najbolji pravoslavni stručnjak za luteranizam“.
[3] Kao što je o. Jovanu svom članku Orthodox Theology in the Contemporary World (Messenger of the Western-Europen Patriarchal Exarchate, no. 67 b., Paris, 1969, p. 175 [na ruskom]) napisao, „svi hrišćani se suočavaju sa izazovom unifikovanog i duboko sekularizovanog sveta. Moramo se pozabaviti ovim izazovom... kao pitanjem, koje zahteva teološkli i duhovni odgovor. Za mlađe generacije, gde god da su,  nije od suštinske važnosti  kojoj duhovnoj genealogiji – istočnoj ili zapadnoj, vizantijskoj ili latinskoj, ovaj odgovor pripada, sve dok ima živi i istinoljubivi odjek. Zato će pravoslavno bogoslovlje ili biti istinski „katoličansko“ ili uopšte neće biti bogoslovlje.
[4] Sv. Fotije Cerigradski, Circular Missive.