Arhijereji Eparhije niške u XX veku

Niška eparhija spada u značajnije crkveno-administrativne jedinice Srpske Pravoslavne Crkve u demografskom pogledu. Isto tako, doprinos ove eparhije u duhovnom nasleđu srpskog naroda ne treba da bude i nije zanemarljiv. Oslobađanjem grada Niša i pripajanjem četiri okruga (niškog, pirotskog, topličkog i vranjskog) Kneževini Srbiji 1878. godine, započinje život ovog kraja u modernoj srpskoj državi.

Srpski državni uspon je ubrzo ozvaničen Berlinskim kongresom 1878, kroz međunarodno priznanje, ali i sticanjem crkvene autokefalije 1879. godine. Integracija Niša i njegove okoline u srpski crkveni i državni organizam potvrđena je i duhovnom sankcijom Carigradske patrijaršije. Treba naglašavati da je Ponišavlje i Južno Pomoravlje davalo svoj doprinos u svim oslobodilačkim pokretima srpskog naroda 19. veka. Jezgrovit primer predstavlja Ćele-kula, redak spomenik iz istorije jedne nacije, svedočanstvo osmanske surovosti i skupo plaćene cene srpske slobode. Kamenica 1809. godine i podvig Stevana Sinđelića ostaće umetnička i moralna inspiracija mnogih generacija.
Arhijereji fanarioti su ostavljali različite tragove u srpskim zemljama. Dok je 1821. u Dalmaciji episkop Venedikt Kraljević bio pred skutima unije, nastojavši da tamošnje Srbe odvoji od svetosavske kolevke, u Nišu je episkop Melentije, Jelin po krvi, krenuo u ispovedničku smrt, podražavajući tadašnjem novomučeniku carigradskom patrijarhu Grigoriju Petom. Niški mučenici: vladika Melentije, nekoliko sveštenika i uglednih građana obešeni su na mostu ispred niške tvrđave. Ljubav prema stadu od Boga mu poverenom iskazao je rečima: „Bolje da stradam ja jedan nego čitav narod“. Ustanak Miloja i Nikole Srndaka 1841. pokrenuo je na noge stanovnike južnih krajeva. Za turskog vakata i zemana, 1856. godine počela je gradnja niške saborne crkve posvećene Sošestviju Svetoga Duha na apostole.
Nakon ove retrospektive crkvene prošlosti devetanaestog veka, u ovom tekstu se podsećamo biografija niških episkopa u veku iza nas, podsećajući kako savremena prošlost živi u nama, s obzirom da je sadašnji srpski patrijarh došao sa episkopske katedre Naiskog grada, kolevke cara Konstantina Velikog i tekovine u kruni „carstva od Nemanje ostavljenog“. Niš je grad susreta istoka i zapada, kao što je, uostalom, krajem 12. veka pokazao i susret Stefana Nemanje i Fridriha Barbarose.
NIKANOR RUŽIČIĆ (1898–1911)
Otac mu je bio sveštenik, a po majčinoj liniji je potomak Karađorđevog ustaničkog vojvode popa Luke Lazarevića. Rođen je 15. aprila 1843. u Svileuvi. Porodično poreklo ga je postavilo između srpskog epskog nasleđa i duhovnih zahteva sveštenosluženja. Za vreme Srpsko-turskog rata 1878. godine bio je vojni sveštenik. Kao izaslanik beogradskog mitropolita poslan u novooslobođene krajeve da sredi crkvene prilike. Samo čovek njegovog kova mogao je da razbije intrige bugaraškog egzarhijskog episkopa u Pirotu, Evstatija Pelagonijskog, koji je radio na političkom polju kao propagator srbofobije. Na prestolu episkopa žičkih je sedeo od 4. maja 1886. do umirovljenja 28. maja 1889, s obzirom da je bio predstavnik „naprednjačke“ jerahije mitropolita Teodosija Mraovića. Penzionisan je po povratku mitropolita Mihaila. Stekao je veliko obrazovanje, ostavivši svoj doprinos u raznim bogoslovskim disciplinama. Do ponovnog aktiviranja živeo je u Zagrebu, Dubrovniku i Cetinju. U Jeni i Tibingenu je studirao filosofiju i teologiju. Za episkopa niškog je izabran 17. aprila 1898, što se smatralo dobrim gestom izmirenja dvaju jerarhija. Na ovom položaju je ostao do 1911, a umro je teške 1916. godine u okupiranom Beogradu. Upamćen kao jedna energična ličnost i kao veliki pisac na polju kanonskog prava i crkvene istoriografije. Pisac pionirske „Istorije srpske crkve“. Po prirodi temperametan, ne bi mogao da odreaguje drugačije nego preko na iskušenja međuljudskih odnosa, a senke takvog ponašanja su ga uzastopce pratile kao afere. Ipak, kao vladika nije bio ni despot ni tiranin. Dopuštao je polemiku o kojoj se mogu pisati posebne književno-istorijske analize. Dovoljno je samo pogledati eparhijski časopis iz njegovog vremena „Glas niške eparhije“, sa kakvom je slobodom uređivan i kako se o „vrućim temama“, sa kakvom svešću i podnošljivošću, raspravljalo u tom vremenu. Svu svoju imovinu zaveštao je u prosvetne svrhe, svoje dragocene knjige Biblioteci Beogradske bogoslovije. Po osnivanju Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu, u njegovoj kući je otvoren prvi internat studenata visokog bogoslovskog učilišta u nas.
DOMENTIJAN MARKOVIĆ (1911–1913)
Iako je kratko držao katedru episkopa niških, Domentijan predstavlja simpatičnu ličnost u srpskoj crkvenoj istoriji s kraja 19. i početka 20. veka. Originalni bogoslovski pisac koji bi, da je poživeo, ostavio još dubljih tragova. Rođen u Sokobanji 24. oktobra 1872, zemljak mitropolita beogradskog Mihaila Jovanovića koji ga je i poslao u Kijev, gde je završio Seminariju i Duhovnu akademiju. Vrativši se sa visokih škola, bio je najpre pisar suda Eparhije šabačke, pa suplent u šabačkoj gimnaziji.Monaški čin je primio 1903. godine od episkopa šabačkog Dimitrija, nekadašnjeg niškog episkopa, a kasnije i beogradskog mitropolita, a od 1918. godine prvog patrijarha obnovljene i ujedinjene Srpske Pravoslavne Crkve. Hirotonisan je za episkopa niškog 1909, ali smrt ga je rano ugrabila. Umro je 8. marta 1913. godine, obilazeći srpske vojnike koji su bolovali od pegavog tifusa.
DOSITEJ VASIĆ (1913–1933)
Rođen je u Beogradu 5. decembra 1877. godine. Gimnaziju i bogosloviju završio je u srpskoj prestonici, a zvanje kandidata bogoslovlja stekao nakon završene Kijevske duhovne akademije. Usavršavao se u Berlinu na filosofsko-bogoslovskoj grupi nauka, a u Lajpcigu je studirao čistu i eksperimentalnu psihologiju. Bio je suplent Beogradske bogoslovije „Sv. Sava“, a 25. maja 1913. je hirotonisan za episkopa niškog. Za očekivati je bilo da će 1915. krenuti sa srpskom vojskom i vladom put albanske gologote, ali je ostao na svojoj episkopskoj stolici, sačekao neprijateljsku bugarsku vojsku i molio za milost prema stanovništvu. Poslat je u internaciju, dok je veliki broj svešteniaka Eparhije niške bio pobijen od strane Bugara u Prvom svetskom ratu kao nacionalno svestan sloj srpskog društva.
Vladika Dositej je moralna veličina srpske crkvene istorije prve polovine 20. veka, što je nedavno Sveti arhijerejski Sabor i sankcionisao njegovim upisom u katalog svetih. On je ključna ličnost na srednjoevropskom duhovnom poprištu tog vremena, kao misionar u Karpatskoj Rusiji, organizator pravoslavne Crkve u Češkoj, čovek čije su duhovne utehe čekali mnogi, nazivajući ga „episkop niški i karpatoruski“. Pristalica socijalnog angažovanja pravoslavne Crkve: izgradnji sirotišta, staračkih domova, narodnih univerziteta. Negovatelj istorijskih tradicija, podigao spomenik episkopu niškom Melentiju i stradalim sveštenicima iz 1821. Bio je potpredsednik Središnjeg odbora za ujedinjenje Srpske Pravoslavne Crkve 1918, niški episkop do 1933, do izbora za mitropolita zagrebačkog. Osnovao manastir Sv. Petke, nastojavši da obuči i osposobi pravoslavne monahinje za rad u bolnicama. Od smrti patrijarha Varnave, pa do izbora patrijarha Gavrila Dožića, vladika Dositej je upravljao Arhiepiskopijom beogradsko-karlovačkom. Proteran je iz Zagreba i brutalno pretučen od ustaša aprila 1941. godine. Od posledica te torture umro 13. januara 1945. godine. Sahranjen je u porti beogradskog manastira Vavedenje u kome su se monahinje o njemu brinule kao o najrođenijem.
JOVAN ILIĆ (1933–1975)
Rođenjem i zavičajem čovek sa juga Srbije, iz mesta Dojkinci, koje je opevano u narodnoj pesmi jer se nalazi nedaleko od „majke hajduka“, Stare Planine. Sin rodoljuba i uglednog domaćina Apostola Ilića, rođen je 27. decembra 1883, a Beogradsku bogosloviju je završio 1902. godine. Bio je najpre učitelj u zavičaju: Dojkincima, Zavoju, Kamenici i Rsovcima. Episkop Domentijan ga je 1911. rukopoložio u čin đakona, docnije i za sveštenika, postavivši ga za paroha rsovačkog. Godine 1913. diplomira na Starokatoličkom fakultetu u Bernu, a 1921. na istoj visokoj školi stiče zvanje doktora bogoslovskih nauka. Krajem 1925. izabran, a 21. marta 1926. hirotonisan za episkopa zahumsko-hercegovačkog. Godine 1931. prelazi na katedru episkopa braničevskih, a nakon odlaska Dositeja Vasića za mitropolita zagrebačkog preuzima duhovnu upravu Eparhije niške 1933. godine. Jovan Ilić je vladika koji je nosio krst stradanja i breme uprave Srpskom Crkvom u vreme internacije patrijarha Gavrila Dožića, zajedno sa mitropolitom Josifom Cvijovićem i drugim arhijerejima. Upokojio se 5. februara 1975. godine i sahranjen je u niškoj Sabornoj crkvi. Upamćen je kao pokrovitelj crkvenog izdavaštva i prosvete. U njegovo vreme je izgrađen vladičanski dvor, živopisana Saborna crkva i sprovođena graditeljska delatnost.
IRINEJ GAVRILOVIĆ (OD 1975)
Sadašnji srpski patrijarh i administrator Eparhije niške. Naslednik blažene uspomene Njegove Svetosti patrijarha srpskog Pavla. Preuzeo je kormilo uprave Srpske Crkve kroz mirne i nemirne vode našeg vremena. Rođen 28. avgusta 1930. u Vidovi kod Čačka, Prizrensku bogosloviju je završio 1952, a Bogoslovski fakultet u Beogradu 1957. godine. Pre izbora za niškog episkopa, bio je od 1959. suplent Prizrenske bogoslovije, a od 1968. do 1971. upravnik Monaške škole u Ostrogu.Izbor za vikarnog episkopa patrijarha Germana, sa titulom „moravički“, zatekao ga je 1974. na mestu vršioca dužnosti rektora Bogoslovije u Prizrenu. Niški episkop je postao 1975. godine, i predstavlja petog niškog arhijereja 20. veka. Za patrijarha srpskog, čuvara Svetosavskog nasleđa i Kosovskog zaveta, izabran je na izbornom zasedanju Svetog arhijerejskog Sabora SPC 22. januara 2010. godine.