Najstarija crkvena opština SPC van Srbije

Do izgradnje vlastitog hrama, Srbi su ispraćali svoje pokojnike iz grčke crkve Svetog Georgija, u kojoj su opojani Branko Radičević, Vuk Stefanović Karadžić, knez Aleksandar Karađorđević, kneginja Persida, knez Đorđe. U hramu Svetog Save obavljeno je 1901. godine opelo kralju Milanu Obrenoviću. Služio je patrijarh Georgije Branković, a prisutan je bio i car Franja Josif sa svojim ministrima, generalima i stranim diplomatama. Car je pešice išao u pogrebnoj povorci koja se kretala od Fajtgase ka Južnoj železničkoj stanici.

U istom hramu, opelu crnogorskom princu Mirku prisustvovao je i ministar Berthold, onaj isti koji je Srbiji 1914. godine poslao ultimatum. Opelo je služio episkop bokokotorski Kirilo, koji je za tu priliku došao iz Crne Gore sa svojom delegacijom. U bečkom hramu Svetog Save opojani su još: Mina Vukomanović, ćerka Vuka S. Karadžića, episkop German Opačić, patrijarh Lukijan Bogdanović i mnogi drugi. Dužnost bečkog paroha 1896. godine preuzima ranije izabrani sveštenik Mihailo Mišić iz Kraljevaca u Sremu. On je bio mađarski državljanin i nije mogao da preuzme dužnost sve dok za njega nije intervenisao zadarski episkop dr Nikodim Milaš.
Prota Mihailo Mišić je ostao kao paroh u Beču do smrti 1924. godine. Zabeleženo je da je bio vredan, pun poleta i idealizma, pravi paroh. Sa ljubavlju za uzvišeni sveštenički poziv davao je impuls životu oko nove crkve u koju su dolazili ugledni srpski domaćini i rodoljubiva srpska omladina koja je studirala u Beču.

Ovaj period do Prvog svetskog rata spada u najplodnije periode delovanja bečke Crkvene opštine uopšte. Kada su po celoj Austriji počeli nicati zarobljenički i logori interniraca iz Srbije i ostalih srpskih krajeva, nad njima je stalno lebdeo lik, suzne oči i raširene ruke neumornog prote Mihaila Mišića. Gorku sudbinu svojih zemljaka delili su on i tadašnji predsednik Crkvene opštine dr Dragomir Marković. Crkva je bila pod stalnom prismotrom policije. Po završetku Prvog svetskog rata, prota održava stalne veze sa Srpskom patrijaršijom. Odmah posle sloma Austrougarske, počeo je na bogosluženjima samoinicijativno da uznosi molitve za poglavara Srpske crkve patrijarha Dimitrija, kralja Petra i kraljevski dom.

Stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, mnogi imućni Srbi odlaze u Srbiju. U Austriji su doneti novi zakoni. Stanari u crkvenoj zgradi prestali su da plaćaju kiriju. To je dovelo u pitanje dalje izdržavanje sveštenika. Na Skupštini crkvene opštine, održanoj 6. juna 1920. godine, doneta je odluka da se zgrada sa hramom pokloni novoj jugoslovenskoj državi. Pošto država ovu ponudu nije prihvatila, član Crkvenog odbora Svetislav Jovanović, poznat u bankarskom svetu, pomogao je Crkvenu opštinu davanjem pozajmice. Na inicijativu neumornog prote Mišića pristupilo se prikupljanju dobrovoljnih priloga, pa je ova teška situacija prevaziđena.
U septembru 1924. godine Beč su posetili tadašnji episkop niški Dositej, potonji mitropolit zagrebački i episkop češki Gorazd koji su u hramu Svetoga Save služili Svetu arhijerejsku Liturgiju i uživali gostoprimstvo prote Mišića i Crkvenog odbora. Krajem 1924. godine iznenada je preminuo prota Mihailo Mišić. Crkvena opština i sav srpski živalj u Beču iskreno su ožalili skromnog i smirenog sveštenika, punog vrlina, koga je Opština zadržala u večnoj uspomeni.
Posle prote Mihaila, više od godinu dana, dužnost paroha je vršio sveštenik Ilarion Brenzan koji je povremeno boravio u Beču. Zahvaljujući pomenutom bankaru Svetislavu Jovanoviću, ministarstvo finansija je u državnom budžetu predvidelo platu za sveštenika u Beču, pa je na taj način bečka Crkvena opština mogla da nastavi svoj rad.
Usledio je izbor novog paroha, sveštenika Bogdana Petrovića iz Velike Kikinde, koji je izabran uprkos tome što je patrijarh Dimitrije preporučio protojereja Nenada Baračkog. Novi bečki paroh se mnogo razlikovao od počivšeg prote Mihaila. Uskoro je došao u sukob sa Crkvenim odborom, pa je posle dve godine napustio dužnost paroha u Beču. U Beču je postojala i ruska crkva koja nije bila parohijska, nego je služila za potrebe ruskog poslanstva. U hramu je dugo vremena služio čuveni prota Rajevski. On je sarađivao sa poznatim Srbima koji su tada boravili u Beču: Vukom, Njegošem, kneževima Milošem i Mihailom, Kornelijem Stankovićem, episkopom Nikodimom Milašem i drugima. Rusi u Beču su za svoj parohijski hram prihvatili hram Svetog Save. U njemu je 1912. godine obavljeno venčanje Mihaila Aleksandroviča, rođenog brata posednjeg ruskog cara Nikolaja Drugog, i Natalije Sergejevne, što mnogi ne znaju. Krajem 1928. godine, na osnovu sporazuma sa predsednikom Ruske crkvene opštine knezom Trubeckim, Rusi su sa svojim protom i crkvenim horom prešli u srpsku crkvu i tu vršili bogosluženja.
Početkom 1929. godine, u Beč je za paroha došao sveštenik Stevan Popović iz Novog Sada. Novi paroh, koji je bio muzički obrazovan, pri hramu je osnovao hor „Slovenski jug”. Ovaj hor je nastupao i izvan hrama, i na taj način dostojno reprezentovao srpsku duhovnu muzičku kulturu. Prota Stevan je kao paroh u Beču proveo samo dve godine. Posle njega za paroha je izabran sveštenik dr Rodoljub Stojaković iz Dalja, koji je u narodu bio veoma omiljen. Na dužnosti bečkog paroha proveo je šest godina. Opterećen porodičnim problemima i bolešću, umro je i sahranjen na srpskoj parceli u Beču, pored prote Mihaila Mišića. Nasledio ga je sveštenik dr Miloje Aranicki iz Stare Pazove, koga je za paroha postavio patrijarh Varnava. U predvečerje Drugog svetskog rata, prota Miloje je doživeo mnoge neprijatnosti od strane bečke policije. Po rušenju Trojnog pakta, a po nalogu patrijarha Gavrila, prota Miloje se 28. marta 1941. godine vraća u otadžbinu.
Drugi svetski rat, pored velikih žrtava i razaranja, izazvao je velike poremećaje u crkvenom životu bečke Crkvene opštine. Prema jednoj odluci Hitlerovog režima, Crkvena opština Svetog Save u Beču potpala je pod jurisdikciju berlinskog pravoslavnog arhiepiskopa Serafima (Lade), koji je za bečkog paroha postavio jeromonaha Arsenija Serina. Serafim Lade je bio poreklom Nemac, a školovao se u Rusiji. Sveštenički čin je stekao na nekanonski način. Za episkopa u Beču postavljen je od strane Ruske zagranične crkve. Pokušao je da stvori Savet episkopa pravoslavnih crkava u Nemačkoj. Srpska crkva je odbila sve njegove pokušaje nekanonskog mešanja. Na predlog mitropolita Josifa, Sveti sinod Srpske Pravoslavne Crkve poslao je u Beč za paroha protojereja Vasu Šipku, referenta Svetog arhijerejskog Sinoda, koji je tu, u najteže vreme, okupljao naše ljude, savetovao ih i spasavao.
Prota Vaso je bio čovek ukrašen najlepšim vrlinama. Bio je visokoobrazovan. U Beču je položio tri doktorata: na Filozofskom, Pravnom i Evangelističkom fakultetu. Umro je, namučen i istrošen, 1950. godine, u velikoj bedi i siromaštvu. Sahranjen je na bečkom groblju, među svojim parohijanima.
Početkom 1945. godine, posle izlaska iz zloglasnog logora Dahau, u Beču su boravili patrijarh srpski Gavrilo (Dožić) i episkop žički Nikolaj (Velimirović). U toku dvadesetak dana njihovog boravka u glavnom gradu Austrije, oni su pod jakom stražom dovođeni u hram Svetog Save na Liturgiju. Episkop Nikolaj je tada svojom rukom u Sveto Jevanđelje napisao tri divne molitve.
Za naslednika prote Vase, koji se upokojio 1950. godine, patrijarh Vikentije postavio je arhimandrita Danila (Cvetkov), diplomiranog pravnika, koji je vršio dužnost urednika patrijaršijskog Glasnika. To je prvi slučaj da je Crkvena opština u Beču tražila za paroha monaha, jer su vremena bila teška i nije se mogao izdržavati porodični sveštenik.
PAROHIJA PO ZAVRŠETKU DRUGOG SVETSKOG RATA
Problemi sa kojima se arhimandrit Danilo suočavao stizali su sa više strana. Dolazak novih emigranata iz Jugoslavije i uticaj komunističkog režima preko svojih emisara i ambasade prouzrokovao je nove teškoće u radu Srpske crkve. Kao povod za razdor u bečkoj Opštini, iskorišćen je pokušaj revizije i izmene Pravila crkvene opštine Svetog Save u Beču, od 1906. i 1908. godine. Inicijativu za izmenu Pravila u toku 1951. i 1952. godine preduzeo je tadašnji predsednik Crkvene opštine Dragan Bergman, koji je dužnost predsednika preuzeo posle ostavke dr Koste Mandrovića 1949. godine. Promene Pravila potvrđene su od nadležnog ministarstva Austrije. To je izazvalo reakciju pojedinih članova Crkvene opštine, pa se tako stvorila ratoborna opozicija.
Patrijarh German, kao nadležni arhijerej, u nastojanju da zaštiti crkveni red i poredak, svojom Odlukom nije dozvolio izmenu Pravila. Situacija je postala vrlo teška, i pored spremnosti predsednika Bergmana da povuče predlog za izmenu Pravila. Opozicija, među kojima su bili pojedinci pod uticajem komunističkih struktura, nastavila je svoje napade na ustrojstvo Srpske crkve. Došlo je i do građanskog suda. Patrijarh German pokušava da smiri situaciju, ali bez vidnog uspeha. Arhimandrit Danilo, posle dvanaestogodišnjeg službovanja, moli da bude razrešen dužnosti paroha u Beču. Patrijarh udovoljava molbi arhimandrita Danila, i za novog paroha postavlja protojereja Stevana Popovića, paroha u penziji, iz Novog Sada, koji je već bio bečki paroh 1929. godine. Nemiri se nisu smirivali, ali je za vreme njegovog petogodišnjeg službovanja ipak došlo do velikog napretka. Naime, 1967. godine donet je Zakon o Pravoslavnoj crkvi u Austriji, kojim je i Srpska pravoslavna crkvena opština Svetog Save u Beču zvanično priznata od strane Ministarstva prosvete Republike Austrije.
Crkveni raskol na Severnoameričkom kontinentu dodatno je opteretio ionako tešku situaciju u Beču. Na Skupštinu crkvene opštine, održanu 31. marta 1963. godine, patrijarh German je poslao svoga vikarnog episkopa moravičkog dr Savu. Međutim, dan ranije, grupa emigranata održala je svojevoljno Skupštinu i izabrala svoju upravu koja se stavila pod jurisdikciju raskolničkog episkopa Dionisija. O ovom događaju obaveštene su i austrijske vlasti, što je dodatno iskomplikovalo ionako teško stanje u Crkvenoj opštini.
Crkveni sud arhiepiskopije beogradsko-karlovačke isključio je ovu grupu iz crkvene zajednice. Oni, međutim, nisu priznali presudu eparhijskog crkvenog suda, nego su na silu zauzeli crkvenu salu i u njoj napravili kapelu za bogosluženje. Tu su dovodili svoga nazovi-sveštenika da im služi. Ovo žalosno stanje potrajalo je do 1968. godine, kada je crkvena sala sudskom presudom vraćena. Na molbu prote Stevana Popovića, patrijarh German ga, od 1. marta 1968. godine, razrešava dužnosti paroha u Beču.
Za novog paroha dolazi dr Života Mihajlović, koji na dužnosti paroha ostaje samo godinu dana.
Početkom 1969. godine, Crkvena opština u Beču potpada pod jurisdikciju novoosnovane Eparhije zapadnoevropske i australijske, na čelu sa episkopom Lavrentijem (Trifunovićem). Mladi i agilni arhijerej težio je uspostavljanju crkvenog reda i poretka i radu na prevazilaženju neredovnog stanja, ali je to osujećeno dodatnim aktivnostima predstavnika ambasade koji su svesno podsticali nepoverenje između Srba-starosedelaca i novopridošlih radnika na tzv. privremenom radu u inostranstvu. Produbljavanju nesporazuma doprineli su i razni posrednici koji nisu imali loše namere, ali nisu poznavali pravo stanje. Oni su svojim izjavama zbunjivali odane članove Svetosavske crkve, jer su ponekad davali podršku onima koji su, radi svojih interesa, svesno radili protiv svoje Crkve.
PRINUDNO NAPUŠTANjE CRKVE
Neredovno stanje u Beču doživljava svoju kulminaciju početkom sedamdesetih godina, kada legalno postavljeni paroh, sveštenik Drago V. Govedarica, biva prinuđen da traži alternativno bogoslužbeno mesto u Beču, a hram Svetoga Save ostaje sledećih petnaest godina bez sveštenika i redovnih bogosluženja. Da članovi Srpske Pravoslavne Crkve nastanjeni u Beču ne bi ostali bez svetih bogosluženja, Evangelistička crkva u Beču im ustupa svoje prostorije u 17. kvartu (Steinergasse 3). Ovaj prostor je preuređen, i u njemu se i danas redovno vrše bogosluženja. Hram u 17. kvartu je uglavnom okupljao gostujuće radnike. Pri hramu je postojala i socijalna služba koju je vodio paroh o. Drago Govedarica.
Da bi se imovina Crkvene opštine zaštitila od nesavesnih pojedinaca, Vrhovni sud Austrije je, na molbu Nj. S. patrijarha Germana, 1985. godine postavio staratelja za crkvenu imovinu. Staratelj (kurator) dr Etcl (Etzl), uz pomoć Miroslava Šapine (koji je vršio dužnost predsednika Odbora pri hramu u 17. kvartu), ustupio je hram Svetoga Save u 3. kvartu Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi na raspolaganje, uz određenu naknadu za korišćenje. Time su bili stvoreni uslovi za postavljenje paroha pri hramu Svetoga Save u ličnosti oca Branka Tatarina. On je tada već boravio u Beču kao paroh pri hramu u 17. kvartu, zajedno sa sveštenikom Dragom V. Govedaricom. O. Branko je preuzeo hram na Mitrovdan 1987. godine, i od tada se u njemu vrše redovna bogosluženja. Svojim požrtvovanim radom mnogo je doprineo da se crkveni život u Beču normalizuje. Početkom 1990. godine, za drugog paroha pri hramu Svetoga Save postavljen je sveštenik Krstan Knežević, koji dužnost paroha vrši i danas.
Crkvena opština u Beču 1990. godine postaje deo novoosnovane Eparhije srednjoevropske, na čijem se čelu od 1991. godine nalazi episkop Konstantin (Đokić). Hram Svetoga Save u Beču proslavio je stogodišnjicu osvećenja 1993. godine na najsvečaniji način. Na svečanostima obeležavanja ovog jubileja učestvovao je Nj. S. patrijarh Pavle sa više arhijereja. Patrijarhu su ukazali gostoprimstvo najviši predstavnici austrijske države, kao i predstavnici crkava u Austriji. Prilikom posete, patrijarh je apelovao na sve strane u Crkvenoj opštini da se odazovu pozivu nadležnog eparhijskog arhijereja i da učine što do njih stoji u prevazilaženju neredovnog stanja u Crkvenoj opštini. Saveti i apeli patrijarha Pavla učinili su pogodno tlo da se 1994. godine obrazuje Komisija za obnovu članstva u Crkvenoj opštini.
NOVI PRAVILNIK CRKVENE OPŠTINE
Istorijska prekretnica u Crkvenoj opštini Svetoga Save u Beču dogodila se 9. marta 1997. godine. Toga dana je održana vanredna skupština Crkvene opštine, kojoj su prisustvovali episkop šumadijski dr Sava, u svojstvu člana Svetog arhijerejskog Sinoda i izaslanika patrijarha Pavla, i nadležni episkop srednjoevropski Konstantin.
Na Skupštini je izabrana Uprava na čelu sa mr Milenkom Jovanovićem, koja je dobila ovlašćenje da uradi nova Pravila crkvene opštine. Time je deseti dolazak episkopa dr Save u Beč ispunio njegova dugogodišnja očekivanja na uspostavljanju crkvenog reda i poretka u ovoj sredini.
Nova Pravila crkvene opštine Svetog Save, usaglašena sa Zakonom o Pravoslavnoj crkvi u Austriji, a sačinjena na osnovu Ustava Srpske Pravoslavne Crkve, usvojena su na vanrednoj skupštini Crkvene opštine 14. februara 1999. godine.

Sveti arhijerejski Sinod, odlukom Sin. br. 197/zap. 106 od 18. februara 1999. godine, odobrio je Pravila crkvene opštine, a Savezno ministarstvo za obrazovanje, nauku i kulturu, svojim pismom od 16. juna 2000. godine, obavestilo je da su Pravila Srpske pravoslavne crkvene opštine Svetog Save u Beču usvojena na vanrednoj skupštini i odobrena od Svetog arhijerejskog sinoda, primljena na znanje.
Na vanrednoj skupštini Crkvene opštine, održanoj 8. oktobra 2000. godine, proglašena su (obnarodovana) Pravila Srpske pravoslavne crkvene opštine Svetog Save u Beču kao osnovni zakon po kome se ima upravljati Crkvena opština.
Crkvenoopštinski savet i crkvenoopštinski upravni odbor, izabrani na izbornoj skupštini održanoj 1. aprila 2001. godine, priznati su od Saveznog ministarstva za prosvetu i kulturu Austrije u Beču 9. jula 2001. godine.
Staratelj (kurator) crkvene opštine, postavljen odlukom suda 30. oktobra 1985. godine, opozvan je 3. januara 2002. godine. Odlukom od 8. marta 2002. godine, koja je postala pravosnažna 4. aprila iste godine, nadležni sud je odobrio konačni obračun staratelja, i izdat je nalog da on preda svu imovinu Crkvene opštine Crkvenoopštinskom upravnom odboru.  Tako je, od 4. aprila 2002. godine, Srpska pravoslavna crkvena opština Svetog Save u Beču ponovo stekla pravo da samostalno upravlja svojom imovinom i da preko svoje uprave uživa sva prava ustanove sa pravom javnosti (Körperschaft des öffentlichen Rechts), propisane saveznim zakonom o spoljnim odnosima Pravoslavne crkve u Republici Austriji (BGB1 Nr.229/1967).
Time su se stekli uslovi da Crkvena opština stiče svoju imovinu i da istom slobodno raspolaže, saglasno sa Ustavom Srpske Pravoslavne Crkve.
Po prevazilaženju neredovnog stanja u Crkvenoj opštini Svetog Save u Beču, odmah je počelo da se traži još jedno bogoslužbeno mesto.
NOVI HRAM U BEČU
Početkom oktobra 2002. godine kupljen je hram Vaskrsenja Hristova u drugom kvartu (Engerthstr. 158), koji je osvećen malim osvećenjem 26. oktobra 2002, a velikim osvećenjem 30. septembra 2007. godine. Na osvećenju hrama služila su tri episkopa, 18 sveštenika i 6 đakona. Kum je pri osvećenju bio protoneimar hrama Svetog Save prof. dr Vojislav Milovanović, koji je hramu poklonio ikone za ikonostas, urađene u beogradskom Ateljeu Minić.

U ovom hramu se od 24. januara 2009. godine, u ćivotu ispred oltara, čuva deo časnih moštiju Svetog Nikolaja Srpskog.
Hram Uspenija Presvete Bogorodice u 17. kvartu u potpunosti je renoviran. Ovaj hram je godinama bio najposećenije bogoslužbeno mesto u celoj dijaspori. Zasluga za to svakako pripada počivšem protojereju-stavroforu Dragu V. Govedarici koji je vršio dužnost bečkog paroha u jednom teškom vremenskom razdoblju.
Danas u bečka tri hrama bogosluži šest sveštenika: u hramu Svetog Save (3. kvart) protojerej-stavrofor Krstan Knežević, koji je starešina hrama, protojerej Petar Pantić i đakon Slaviša Božić; u hramu Uspenija Presvete Bogorodice (17., kvart) protojerej-stavrofor Đorđe Knežević, koji je starešina hrama i arhijerejski namesnik za Austriju, i protojerej-stavrofor Sretoje Dušanić, a u hramu Vaskrsenja Hristova (2., kvart) protonamesnik Drago Vujić, koji je starešina hrama, i protonamesnik Dragan Birtašević.
Predsednici Crkvene opštine Svetog Save u Beču posle prevazilaženja neredovnog stanja bili su mr Milenko Jovanović, dipl. ing. arh. Irina Tore, koja je sada počasni predsednik, i Radosav Mitrović, aktuelni predsednik.
Milošću Božjom i trudom nadležnog episkopa, razumevanjem sveštenstva i podrškom blagočestivog naroda, neredovno stanje u Crkvenoj opštini Svetog Save u Beču je konačno prevaziđeno.
Neka je svima koji su od osnivanja bečke Crkvene opštine do danas, na bilo koji način pomagali njeno stvaranje i opstanak, boreći se sa mnogobrojnim i raznovrsnim teškoćama i nedaćama, večna slava i hvala, i neka im molitve Svetog Save uvek budu u pomoći.