Arhijereji Eparhije niške u 19. veku

Srpska revolucija, započeta pod voždom Karađorđem, 1804. godine bacala je svoje zrake i na južne srpske oblasti. Oslobodilački napori dve srpske dinastije, Karađorđevića i Obrenovića, tek 1878. godine su pripojili Niš Kneževini Srbiji. Novine iz toga vremena objavile su sliku na kojoj episkop niški Viktor dočekuje na prilazima gradu kneza Milana i srpske oslobodioce. Grad Niš je po popisu 1877/1878. godine imao blizu 13.000 stanovnika i tek završenu Sabornu crkvu (1872) koja je kao zdanje dominirala gradom.

Niška eparhija je, po ukidanju Pećke patrijaršije 1766. godine postala jedna od vladičanstava Carigradske patrijaršije. Odlazak niško-belocrkvanskog episkopa Georgija Popovića 1737. godine u prek, u zemlje rimsko-nemačkog ćesara, ostavio je neredovno stanje u niškoj eparhiji. Malo šta se od izvora sačuvalo da bismo rekonstruisali sve pojedinosti kako su izgledale crkvene prilike do ukidanja Pećke patrijaršije 1766. godine.
NIŠKI EPISKOPI GRCI
O niškim vladikama grčke narodnosti u drugoj polovini 18. veka zvanim „fanarioti” (po Fanaru – carigradskom kvartu, sedištu grčke finansijske i trgovačke moći) ne zna se mnogo. Početkom 19. veka poznata su imena grčkih episkopa u Nišu: Makarija Prvog i Makarija Drugog. Oni su bili savremenici srpskih ustanaka 1804. i 1815. godine. Grčki oslobodilački pokret iz 1821. godine, nadahnut idejom restauracije Vizantijske carevine, zahvatao je (što je sasvim razumljivo) i predstavnike pravoslavne jerarhije. Morejski ustanak Turci nisu mogli da uguše, ali su se svetili hrišćanima širom Balkanskog poluostrva. Skupu cenu su plaćali sveštenici, počevši od obešenog sveštenika Pilipa Karanovića u Krnjeuši, u Bosanskoj Krajini, do bugarskog novomučenika Jovana Trnovskog.
Povest o „Postradaniju Bugara”, napisana u oko 1824. manastiru Slanci kod Beograda, dovodi u vezu Grčki ustanak i turske represalije nad svim balkanskim hrišćanima, bez obzira na nacionalnost. Jelinsko predanje, takođe, zna za primere junačkog ispovedanja vere poput našeg đakona Avakuma, a u stolećima turkokratije, klefti i armatoli su braća po oružju srpskim hajducima i uskocima u borbi za slobodu. Episkop niški Melentije, optužen da je pripadao „Heteriji”, stradao je u procesu 1821. godine. Obešen je na mostu ispred Niške tvrđave, po osmanskom običaju javnog pogubljenja na prometnim mestima, zajedno sa rodoljubima: protom Stojanom Popovićem, sveštenikom Đorđem Cincarinom, Mladenom Ovčarevićem, Golubom Mutavdžijom i Radisavom Ekeščijom. (Naredne 2011. godine se navršava 190 godina od njihove mučeničke smrti, i valjalo bi razmišljati o njihovoj zvaničnoj kanonizaciji.) Vladiku Melentija, narodnog pastira i ispovednika, nasledili su likovi podobni turskom sistemu korupcije, jer kad god bi slobodarski episkopi dolazili do izražaja, osmanski vlastodršci bi nakon njih postavljali poslušnike i duhovne mračnjake.
Sredinom 19. stoleća, ličnost o čijem pastirskom radu imamo više podataka jeste Kir-Venedikt, episkop niški (1843-1845), Jelin koji je o sebi ostavio lepu uspomenu, ali koji se, zbog surove i spletkaroške turske administracije, nije na katedri dugo zadržao. Srbi su ga ispratili kao čoveka dostojna svakog poštovanja, i kao episkopa o čijem se pastirstvu i učiteljstvu pričalo veoma pohvalno. Uspeo je da zavede red kod sveštenika, zabranivši im da se, pored svoje svešteničke dužnosti i poziva, bave kanonski nedozvoljenim delatnostima kao što su trgovina, zanati i ekonomija, što je narodu bilo na sablazan. Narodu je kroz bogosluženja razvijao slobodarsko osećanje, a velika zasluga je što je uveo običaj klepanja uprkos protivljenju lokalnih Turaka i fanatizovanih pristalica islama. Sa niške vladičanske stolice je uklonjen protivzakonito. O njegovim naslednicima se zna tek poimence, ali bez potpunijeg opisa njihove episkopske delatnosti: Nikifor 1845-1847, Joanikije 1847-1858, Kalinik od 1860...
NIŠ I EGZARHIJA
Nacionalno buđenje Bugara, razumna težnja za slovenskim bogosluženjem i restauracijom sopstvene pomesne Crkve, sprovođeno je sa megalomanskim crtama prepoznatljive karakterologije malog i ugnjetenog naroda. To je stvorilio u balkanskim odnosima niz problema i nerazumevanja. Egzarhija je delovala i na prostorima današnje južne Srbije, u krajevima oko Niša i Leskovca. Ruski bugarofili su oko 1870-1872. svesno previđali činjenicu da je Pećka patrijaršija zahvatala područjem svoje jurisdikcije Samokov, okolinu Rile, gde je srednjovekovni manastir zadužbina Hrelje, vojvode cara Dušana. Episkop Viktor, Bugarin iz Kalofera, dugogodišnji Hilandarac i upravnik hilandarskog metoha u Nišu, bio je najpre pastir i požrtvovani duhovnik, nezaražen etnofiletizmom i nerazumnim nacionalističkim aspiracijama. U crkvenom životu Niša i južne Srbije, metosi velikih srednjovekovnih manastira su igrali važnu ulogu, kao prava duhovna središta i zamena za parohijske hramove u gradovima. U gradu Nišu su postojali u 18. i 19. veku metosi Hilandara, Dečana i Rilskog manastira.
Ističemo da su dvojica poglavara autokefalne Pravoslavne Crkve Kraljevine Srbije prethodno bili predstojatelji Eparhije niške, a to su Inoketije Pavlović (od 1898) i Dimitrije Pavlović (od 1905).
NESTOR POPOVIĆ (1883-1884)
Rođen je u mestu Šume kod Kragujevca, potiče iz svešteničke porodice. Završivši Beogradsku bogosloviju, primio je sveštenički čin 15. avgusta 1852. godine. Pomagao je, najpre, u očevoj parohiji, a kasnije je bio „protski kapelan” u Kragujevcu. Ostavši udov, odlazi u Rusiju, gde u Kijevskoj duhovnoj akademiji, posle 7 godina, stiče visoko bogoslovsko obrazovanje. Vratio se u otadžbinu 1863. Najpre je služio u Duhovnom sudu Beogradske mitropolije, od 1864. je profesor Niže gimnazije, a od 1865. profesor Velike gimnazije. Rukoproizveden je 1868. u čin protojereja i postavljen za profesora Bogoslovije, u kojoj je bio i rektor. Zamonašio se 11. decembra 1872, a 11. marta 1873. uzdignut je na dostojanstvo arhimandrita. Episkop Nestor je uređivao crkvene časopise „Pastir” i „Sion”. Dana 3. aprila 1883. hirotonisan je za episkopa niškog. Upokojio se 19. marta 1884. godine.
DIMITRIJE PAVLOVIĆ (1884-1889)
Rođen je u Požarevcu 15. oktobra 1846. godine. Dana 8. novembra 1884. godine hirotonisan je za niškog episkopa. Dao je ostavku na episkopski položaj 1889, kada odlazi u Francusku, gde tri godine sluša književnost i filosofiju, a dve godine agronomiju. Godine 1894. vraća se u Srbiju, kada je određen da uredi odnose u manastiru Hilandaru. Šabački episkop je bio od 1898. do 1905. godine.
Njegov đakon iz „niškog perioda” je zapisao: „Kao da ga i sada gledam, zauzeta uvek, u ozbiljnom radu u njegovoj skromnoj rezidenciji preko Nišave, u kući jednog lekara, docnije nadleštvu Niškog okružnog odbora. Suvonjav, bledolik i umorenog pogleda duhovnik, sa svima znacima telesnog opadanja, on nije ulivao mnogo nade na neki veći zamah u radu na sređivanju stanja u jednoj mnogoljudnoj eparhiji, koja je osim opštih trzavica imala u jednom svom delu tek ugašenu timočku bunu”. Njegovom inicijativom pokrenut je u Leskovcu list „Crkveni glasnik”, koji je uređivao prota Dimitrije Aleksić.
JERONIM JOVANOVIĆ BRIŠINAC (1889-1894)
Rodio se u Šapcu 1825. godine, gde su mu se preci, sa porodičnim imenom Brišinac, doselili iz Bosanske Krajine. Po završenoj Bogosloviji, kratko je bio učitelj, pa parohijski sveštenik. Ostavši udov, odlazi u Rusiju, gde sluša Kijevsku duhovnu akademiju 1854-1858. Po povratku biva katiheta u Beogradskoj gimnaziji. Prilikom incidenta kod Čukur Česme i bombardovanja Beograda 1862, sveštenik Jovan komanduje legijom beogradskih polaznika Liceja, i drži položaje na barikadama. Vojni sveštenik i privremeni nastojatelj manastira Petkovice. Zamonašio se, uzevši ime Jeronim. Episkop šabački je od 1877. godine. Po padu mitropolita Mihaila, bio je zatočen u manastiru Gornjaku, a veći deo tog nesrećnog vremena provodi u Parizu i Švajcarskoj. Povratkom mitropolita Mihaila, vladika Jeronim preuzima duhovnu upravu nad Niškom eparhijom. Upokojio se 10. juna 1894. dok je bio na lečenju u Salcburgu. Svu svoju imovinu zaveštao je u dobrotvorne svrhe: 30.000 dinara za Nišku narodnu biblioteku, 18.000 za crkve i manastire Stare Srbije i Maćedonije, i 10.000 dinara za sirotinju i uboge. Zadužbina niškog vladike Jeronima Jovanovića bila je prvobitna zgrada za Narodnu biblioteku u Nišu.
INOKENTIJE PAVLOVIĆ (1894-1898)
Pre monašenja bio je parohijski sveštenik po imenu Jakov Pavlović. Rođen je 1840. godine u Šapcu. Posle završetka osnovne škole, niže gimnazije i dva razreda Bogoslovije, odlazi 1856. godine na dalje usavršavanje u Kijev, odakle se vraća sa diplomom Duhovne akademije 1861, ispunivši poverenje kao državni pitomac. Od 1863. do 1870. profesor je u Kragujevačkoj gimnaziji, a od 1870. profesor u Beogradskoj bogosloviji, u kojoj je sa službom ostao do 1880. Nalazi se na mestu načelnika verskog Odeljenja Ministarstva prosvete i crkenih dela 1880-1886. godine. Ostavši udov, primio je 24. novembra 1892. monaški čin, a 2. avgusta 1894. hirotonisan je za episkopa niške katedre. Prevodio je dosta sa ruskog jezika, dela iz pedagoško-psihološke grupe nauka, a zaslužan je za prevod Makarijeve dogmatike, klasičnog udžbenika druge polovine 19. veka. Nasledio je mitropolita Mihaila na tronu mitropolita beogradskih i kraljevine Srbije 1898. godine. U istoriografiji se o vladici Inokentiju često ne izriču lepe ocene, s obzirom da mu je kraj crkvene karijere ostao pod senkom nekolikih afera, kojima je doprinello i ponašanje članova porodice. Ta „mitropolitska kriza” izazvana je delimično i njegovom nepopularnošću posle 1903. godine, jer je mitropolit Inokentije svojevremeno blagoslovio brak kralja Aleksandra Obrenovića sa Dragom Mašin.