Ima li hrišćanske vere bez Crkve?

Prema poslednjem popisu stanovništva Republike Srbije (jul 2003), 95 procenata građana Srbije izjasnilo se kao vernici, svega 0,5 odsto su ateisti, a 4,5 odsto nije navelo da li i kojoj veroispovesti pripada. Da ovakvi empirijski pokazatelji, ipak, nemaju „po sebi“ veliku važnost, upozoravaju pojedini sociolozi religije, ističući kako izjašnjavanje o verskoj pripadnosti ne znači u isto vreme i ličnu religioznost.

Prema rečima dr Zorice Kuburić, profesora Sociologije religije na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu i predsednice Centra za empirijsko istraživanje religije, iako je tokom poslednje dve decenije dosta ljudi u nas pristupilo Crkvi „učinivši obred krštenja“, tek neki od njih su „prihvatili i druge oblike izražavanja vere i nastavili da odlaze u crkvu“ (Aktuelno tržište duhovnosti, frankfurtske „Vesti“ za Evropu, Ameriku i Australiju, 6. januar 2004). Da bi potkrepila takvu svoju tvrdnju, ona navodi i rezultate istraživanja u okviru projekta rađenog na Katedri za sociologiju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu (2003) – od 1.253 ispitanika 15 odsto se izjasnilo da je vernik „jer prihvata sve što crkva uči“; 17 procenata su vernici zato što se „pridržavaju svih običaja koje im nalaže vera“; dok se blizu 22 odsto ispitanika izjašnjavaju kao vernici „iako ne prihvataju sve što ih vera uči“; da ne pripadaju nijednoj crkvi, ali da veruju u Boga, izjasnilo se 6,6 procenata. Pitajući se da li je tome razlog „što ne postoji navika odlaska u crkve kao što je to na Zapadu, posebno u SAD, ili su službe u crkvi neprivlačne za savremenog čoveka“, Kuburić zaključuje da „o nespremnosti tradicionalnih crkava da se prilagode novonastalim potrebama društva koje je u krizi, govore i podaci koliko ih veruje u ono što njihova crkva uči“. A prema njenom mišljenju, „crkvenost nije isto što i religioznost, jer niti svi religiozni odlaze u crkvu, niti su svi koji odlaze u crkvu religozni“.
LjUBAV - OSNOVA SJEDINjENjA S HRISTOM
Posle ovakvog, jednog uistinu konfuznog i proizvoljnog tumačenja Crkve i vere, postavlja se logično pitanje: šta to, u stvari, znači biti sastavni deo Crkve i živeti njenim životom? Prema rečima Georgija Florovskog, sama crkvena suština utemeljena je upravo na ličnosti Sina Božjeg i zajednici svega stvorenog sa Bogom u Njemu. Naime, Hristos se i ovaplotio zato da bi osnovao svoju Crkvu „koja će se, i u kojoj će se, na izvršetku vremena sve vozglaviti (sastaviti) u Hristu što je na nebesima i na zemlji“ (Ef. 1,10). Samom ustrojstvu Crkve pristupio je, dakako, svojim vaskrsenjem, a njeno ovaploćenje izvršio vaznesenjem tj. silaskom Svetog Duha na Apostole, što se i uzima za crkveni rođendan. Zbog toga Crkva predstavlja tajnu nad tajnama ili svetajnu Božju, koja sadrži u sebi sve ostale tajne bogootkrivene vere. Ali, Crkva je saborna (katoličanska) ne kao zajednica koja stremi ka „otvorenosti u službi celom svetu“, već zajednica „koja doživljava i raskriva jedinstvo celokupne tvari do takvog stepena da ovo jedinstvo sačinjava jednu realnost u ličnosti Hristovoj“ (Jovan D. Zizjulas, Evharistijska zajednica i katoličnost (sabornost) Crkve, u Sabornost Crkve, Beograd, 1986, str. 149).
Naime, u njoj je uspostavljeno „jedinstvo živog tela“ kojim se nadvladava razjedinjenost ljudskog roda, ono nama danas dobro znano stanje u kome svaka individua vodi odvojen i samoljubiv život, lišena bilo kakve svesti o svom „mnogojedinstvu“. A to „mnogojedinstvo“ se može otkriti samo u ljubavi, opstojeći kroz čovekovo zajedničarenje u jedinstvenom božanskom životu u Crkvi. Otuda, Crkva i nije nekakvo „mnoštvo lica u njihovoj podvojenosti“, nego jedinstvo Božje blagodati koja živi u mnoštvu razumnih stvorenja koja su udovi jednog istog tela (Sergije Bulgakov, Pravoslavlje, Novi Sad, 1991). Dakle, ispovedajući jednu i jedinstvenu veru u Hrista kao Glavu Crkve, crkveni članovi se međusobno povezuju i ujedinjavaju, tvoreći samo njeno telo. I upravo kao „udovi“ s Hristom i međusobno sjedinjeni, oni i primaju sve blagodatne sile Svetog Duha koje se daruju jedino u Crkvi kroz svete Tajne i svete vrline. Tako – usred taštine, bede, slabosti i stradanja ljudske istorije – Sveti Duh, taj Duh Ljubavi i mira, spaja u jedno „zasebne osobe“, postajući u svakoj duši ponaosob izvor unutarnjeg mira i celine (Sergije Bulgakov, Crkva, u: Pravoslavlje, navedeno delo). A time se, zapravo, život svakog čoveka neograničeno širi na život drugih ljudi, i svaki čovek u Crkvi živi životom čitavog ocrkovljenog čovečanstva, i jeste čovečanstvo! I to „ne samo čovečanstvo u obliku živih koji zajedno sa nama stoje pred Gospodom u molitvi i radu, jer savremeno pokolenje nije više do stranica u knjizi života, nego u Bogu i u Njegovoj Crkvi gde nema razlike između živih i umrlih, jer su u Bogu svi živi, Bog je Bog Avrama, Isaka i Jakova, Bog nije Bog mrtvih, nego Bog živih (Mt 22,32) (O. Georgije Florovski, Katoličnost (sabornost) Crkve, u: Sabornost Crkve, navedeno delo).
Jasno, čovek je to samo u onoj meri u kojoj savlađuje u sebi „starog čoveka“ – samozarobljene ličnosti, bitno protivstavljene svakoj drugoj ličnosti – postajući istinski vaseljensko biće. A to znači, biće koje je svojim životom u Bogu sjedinjeno sa životom čitave tvorevine vezama kosmičke ljubavi. Slobodno se može reći, zato, da ljudski rod prelazi u Crkvi u jedan sasvim drugačiji plan, započinjući nov način svog postojanja. Tu novi život postaje moguć, istinit, potpun i savršen, katoličanski život u „jedinstvu Duha svezom mira“ (Ef. 4,3) (O. Georgije Florovski, isto). Sve ono što je bilo razjedinjeno u prirodi rasparčanoj između mnogih individua, mora biti sjedinjeno u Hristu, na jednoj jedinoj osnovi – ljubavi.
Shodno tome, esencijalnu suštinu hrišćanske vere čini upravo taj život zajedništva s Bogom – to čovekovo neprekidno hođenje pred Licem Božjim, uznošenjem svog životnog bremena bola, patnji, stradanja, straha i vapaja u prostore svete zajednice s Njim! Takva čovekova spremnost na prihvatanje Volje Božje i na vraćanje u Njegovo okrilje, međutim, nije nikakvo pasivno prepuštanje, odustajanje od životne borbe. A pre svega, nije nikakvo čovekovo odustajanje od borbe sa samim sobom – svojim strastima, privezanošću za stvari, novac, moć, vlast, gordost, sujetu; svojim strahovima, malodušnoću, pomislima, sveukupnom ogrehovljenošću kao istinskom bolešću srca. Stoga, autentičan „život vere“ podrazumeva neprekidan trud čovekov, njegovu samokontrolu i odricanje, požrtvovanost i izgaranje ljubavlju za druge i prema Bogu. Rečju, vera podrazumeva čovekovo istinsko podvižništvo. Kako se, međutim, ne može lako zaviriti u ljudska srca i otkriti istina, to sasvim razumljivo ostaje otvoreno pitanje: koliko svako od „verujućih“ ima snage da istraje na pravom crkvenom putu, da se od „spoljašnje“ pobožnosti – manifestovane, recimo, odlaskom u crkveni hram, prisustvovanjem Liturgijama, pričešćivanjem, druženjem s pobožnim ljudima – uspne do nesagledivih visina dubokog unutrašnjeg pogruženja i bespoštednog rata sa sopstvenim strastima? Takav se „rat“ može izdržati i pretrpeti do kraja jedino ukoliko je praćen istinskim čovekovim pokajanjem – njegovim nezaustavnim plačem nad gresima, padovima i posrnućima, mrakovima i strahovima, sebičnošću, nebrigom i ravnodušnošću prema drugome. Upravo takvo pokajanje ne predstavlja običan etički čin, već stvarni egzistencijalni početak blagodatnog preporađanja čitave čovekove ličnosti, spremne za život skladan svojoj prirodi bogolikog bića. Hrišćanskoj veri je, otuda, potpuno strana svaka „duhovnost“ koja olako obećava čoveku „brzo“ i „sigurno“ spasenje bez većeg njegovog truda, samosavlađivanja, odricanja od telesnih i duševnih strasti, bez njegovog mukotrpnog i sasvim neizvesnog „unutarnjeg presazdanja“ stalnim „ustajanjem“ i „padanjem“. Jer, u takvoj „duhovnosti“ se stavlja težište na „spoljašnju“ intervenciju nad čovekom kao „vernikom“, nudeći mu precizan sistem konkretnih pravila ponašanja i „obrazaca“ života kojih se mora „slepo“ i bezrezervno pridržavati. Pri tome se od „vernika“ traži samo jedno: poslušno prihvatanje strogo propisanih „pravila“ odnošenja prema sebi i prema drugima, kao isključive „garancije“ njegovog „oslobođenja“ i „konačnog spasenja“. I baš ovde se i sagledava i uspostavlja jasna linija razgraničenja Crkve i svih ostalih – prošlih, sadašnjih i budućih – oblika „upražnjavanja“ verskog života i traženja „puteva spasenja“!
Tu leži značajan momenat fundamentalnog razlikovanja Crkve od svake religije shvaćene u konvencionalnom smislu te reči, zasnovane na individualističkom pristupu spasenju koji podrazumeva ispunjenje „propisanih“ etičkih normi i zakona kao nužnih preduslova ostvarivanja „zajednice Boga i čoveka“. Hrišćanska, pak, vera je „živa stvarnost“ i prevashodno „uspostavljanje odnosa i opštenja sa Bogom Živim i Istinitim; stoga, ona ne podrazumeva samo čovekovo psihološko stanje uverenosti i vernosti, već nadasve ontološku vezu i zajednicu između čoveka i Boga. I više od toga, ona je sam događaj ovog zajedništva – „bogočovečanski akt živog susreta i blagodatnog u ljubavi saživljenja čoveka i Boga u Hristu, blagodatnog u ljubavi saprisustva i bogočovečanske simbioze“ (Jeromonah Atanasije, Vera kao opštenje sa Bogom – nužan uslov saznanja, u: Duhovnost pravoslavlja, Beograd, 1990, str. 145–150). Baš zato se spasenje sveta i vidi mogućim samo kroz njegovo „zajedničarenje“ s Bogom u Hristu, kao lična zajednica ljudi s Hristom. Očito je, dakle, da suština Crkve nije spiritualističke naravi, niti, pak, skup religijskih normi i filosofskih ideja. Ona je istina ontološkog karaktera, kao život što, počevši iz istorije, projavljuje „Carstvo nebesko“... I tu prestaju sva poređenja između Crkve i svih ostalih vidova čovekovog „prosvetljenja“, „iskupljenja“ i „spasenja“! Tu „padaju u vodu“ napori onih koji bi da sebe pokažu i prikažu kao „istinske duhovnosti“ i „autentične Hristove crkve“...
OČUVANjE BOGOOTKRIVENE ISTINE
Konačno, ako je i tačno da je čovek danas izgubio u velikoj meri stvarno interesovanje za autentične hrišćanske vrednosti, uplašio se od ovakvog „sasvim uzanog, a jedino mogućeg puta spasenja“, raslabio u veri i postao ravnodušan prema pitanju svog konačnog ishodišta, ako je sablažnjen, prevaren, izmanipulisan, nesposoban da razlikuje istinu od laži, dobro od zla – treba li onda, zaista, Crkva da „odustane“ od svojih istina (uvek istih, neprolaznih, „aktuelnih“ kroz čitavu povest i u večnosti), kako bi se prilagodila „potrebama“ takvog „modernog“ čoveka? Treba li da mu, vodeći računa o „zahtevima duha vremena“, povlađuje, da mu snishodi, kako je ne bi današnji borci za ljudska prava i slobode, te sveopštu modernizaciju, proglasili za konzervativnu i retrogradnu? Treba li da se Crkva danas u ime svoje „modernizacije“, „otvaranja“ prema savremenom svetu i njegovim potrebama, „privlačenja“ u svoje okrilje „modernog tipa vernika“, odrekne od srži Hristovog nauka, od istine koju je On objavio svojim „silaženjem u istoriju“, svojim životom, smrću na Krstu i Vaskrsnućem? Svojom Crkvom, koju je na sebi osnovao? Čitava povest Pravoslavne crkve – počev od Apostola, preko vaseljenskih sabora i svetih Otaca, pa sve do danas – svedoči u prilog njenoj borbi za održanje neokrnjene bogootkrivene istine, tj. za Hristovu Ličnost kao najvišu vrednost.
Uostalom, osnovna uloga Predanja i jeste baš u tome da razotkriva i potvrđuje suštinu Crkve u vremenu i prostoru. Bez ovakvog neizmenjenog učenja, ona bi prestala da bude božanska ustanova, pretvorivši se u „proizvod“ isključivo istorijskih sila. Upravo iz tog razloga, Pravoslavna crkva se, istorijski gledano, naglašeno zalagala za očuvanje ovakve integralne i neizmenjene bogootkrivene istine, smatrajući da dovoditi u pitanje bilo koju bogootkrivenu istinu hrišćanske vere znači zapravo „grešiti se o Hrista ne primajući ga onakvog kakav je očuvan u Jednoj, Pravoj, Vaseljenskoj i Apostolskoj Crkvi“. Pri tome se skreće pažnja da tumačiti Predanje nikako ne znači prosto ga citirati, nego sve činjenice dovoditi u vezu s osnovnom crkvenom suštinom, osmišljavajući ih u njenom svetlu. Zato ni pravoslavna tradicija ne predstavlja ma kakav zatvoren i okoštali sistem večno istih „obrazaca ponašanja“, već je neposredno vezana za sam život iz koga izvire i njime se „isprobava“. Utoliko je teže razumeti i opravdati, inače „standardne“, prigovore kako je Pravoslavlje u suštini konzervativno i anahrono, neprestano se „vrteći“ u krugu davno preživele crkvene tradicije, ravnodušne na duh vremena!