Ostroški troslov o Jovanu Zlatoustu

Srpska bogoslovska javnost se na početku XXI veka susreće sa trotomnim izdanjem Episkopa dr Jovana (Purića) o teologiji i pedagogiji Svetog Jovana Zlatousta. Ovaj svojevrsni i, u Srba, originalni troslov Episkop Jovan je zamislio tako da zainteresuje ne samo bogoslove i vernike Crkve Hristove, već i filosofe, pedagoge, sociologe, kulturologe, komunikologe, istoričare i ostale naučnike koji bi iščitavanjem pomenutog dela mogli da sagledaju svoje naučno polje interesovanja na novi dušekoristan način. Iguman manastira Ostroga svojim kontinuiranim višegodišnjim izučavanjem bogoslovsko-katihetskog, ali i filosofsko-sociološkog nasleđa jednog od najvećih pravoslavnih teologa svih vremena, Svetog Jovana Zlatoustog, otvara novu etapu u savremenom bogoslovlju kod Srba.

Napojen delima Svetih Vladike Nikolaja i Ave Justina Ćelijskog, ali i živom rečju učitelja i otaca Crkve Hristove Blaženopočivših Patrijarha Pavla i Episkopa Danila Budimskog i Mitropolita Amfilohija (Radovića), Episkopa Irineja (Bulovića) i Atanasija (Jevtića), i na kraju novovekovnih vaseljenskih učitelja Mitropolita Jovana (Ziziulasa), protojereja Georgija Florovskog, protojereja Aleksandra Šmemana, protojereja Jovana Majendorfa, Panajotisa Nelasa i Nikolaja Uspenskog, Episkop dr Jovan (Purić) pronalazi svetootački srednji put kojim ide ka Istini govoreći o svim aspektima dela Svetog Jovana Zlatousta. Ono što raduje jeste činjenica da je i u savremenom svetu Sveti Jovan Zlatoust po jedinstvenosti, neponovljivosti i velikoumnosti svoje bogoslovske misli ostao nadvremeno nadahnuće, što je za Episkopa Jovana bio početak i mera novog proučavanja Zlatoustovog bogoslovstvovanja.
Tri monografije (troslov) Episkopa dr Jovana, igumana ostroškog, o Zlatoustom su: Bogoslovske osnove pedagogije Svetog Jovana Zlatousta, Bogosluženje i vaspitanje po Svetom Jovanu Zlatoustu i Filosofija vaspitanja u delu Svetog Jovana Zlatousta.

Prvo slovo Episkopa Jovana o bogoslovskim osnovama pedagogije velikog svetitelja iz IV i V veka, govori o živoj upotrebi dela Svetog Jovana Zlatousta u Crkvi kroz sve vekove do danas. To je vrlo dobar primer svetopredanjskog prejemstva u Crkvi Hristovoj kojim se potvrđuju Spasiteljeve reči da će umoliti Oca da pošalje drugog Utešitelja da prebiva s ljudima vavek, Duha Istine koga svet ne može primiti (Jn. 14, 16-17). Tako su se u Crkvi, tokom svih ovih šesnaest vekova od Zlatoustovog života na zemlji pa do danas, učili bogoslovskoj nauci i oni koji su slušali Jovanove omilije.
Sav bogoslovski opus Sv. Jovana Zlatousta kao učitelja Crkve uokviren je temom hrišćanske pedagogije, koju je autor ovog troslova prepoznao i analitički predstavio. Pedagogija Svetog Zlatoustog izrasta iz vere i dogmatskog utemeljenja, ali i prepoznavanja ikone Božje u svakom čoveku. Episkop Jovan naglašava da Zlatoustova pedagogija počinje i završava se u podvigu saznanja Boga kao savršenog Pedagoga. Tako se Božanska pedagogija poistovećuje sa ljubavlju Boga Sazdatelja prema Njegovoj tvorevini.
Cilj crkvenog vaspitanja, tj. hrišćanske pedagogije jeste promena načina života i življenje u Crkvi, te zato bogosluženje treba da nam bude osnovni nauk za život. Episkop Jovan kao pedagog i jerarh Crkve Hristove to odlično zna te zato i posebnu knjigu naziva Bogosluženje i vaspitanje, u kojoj od 131. do 249. strane sabira u svojevrsnu zbirku misli Svetog Jovana o Božanskoj Liturgiji. Ovi izvodi iz njegovih spisa predstavljaju blago za sve hrišćane, a posebno za one koji se uče životu u Hristu odnosno učenike i studente bogoslovskih škola, akademija i fakulteta. Ovaj nektar koji je sakupio i predao Episkop Jovan napajaće buduće generacije bogoslova i ikonopisaca koji će znati da prepoznaju ikonu Božju u svim ljudima.
Metodološki posmatrano, treća monogarfija predstavlja sintezu više savremenih naučnih pristupa, tako da ovom delu daje svojevrsni interdisciplinarni karakter predmeta istraživanja (sagledavanje problematike bogoslovlja, bogosluženja, filosofije vaspitanja na svetootačkom materijalu). Metode koje su u delu primenjivane usmeravaju čitaoca na sistematsko izvođenje problema ličnosti i vaspitanja u kontekstu čovekovog uzrastanja u Bogu i po Bogu, njihovog uzajamnog odnošenja i praćenja toga problema u celokupnom opusu Sv. Jovana Zlatousta.
U sve tri knjige Episkop Jovan koristi naučno-istraživački metod analize stvaralaštva svetog Jovana Zlatousta, iznalazi uzročno-posledične veze i odnose između analiziranih pojmova kako bogoslovskih, tako i pedagoških i elemenata vaspitnog sistema svetog Zlatousta i, na kraju, otkriva opšta načela iz celokupnog Zlatoustovog opusa relevantna za bogoslovlje, istoriju i filosofiju i pedagogiju.
Metode i sadržaj vaspitanja u Crkvi Zlatousti sagledava u perspektivi ovoga i budućega veka. Episkop Jovan to naglašava u sve tri knjige, tako da eshatologija i kosmologija u svetlu trijadologije jesu osnov onih koji se uče i onih koji uče u Crkvi. U društvenom kontekstu pedagogija mora biti utemeljena u Crkvi, a zatim i u svakoj porodici - maloj Crkvi. Na taj način roditelj postaje vaspitač deteta u punoj meri, kao što je Crkva, kao Telo Hristovo, vaspitač svakog čoveka u svom punom ikoničnom obliku. Crkva se, u Božanskoj Evharistiji, pričešćuje Telom i Krvlju Gospoda, Bogočoveka Isusa Hrista. U ovome celokupna hrišćanska pedagogija dolazi do svoga vrhunca i ispunjenja, koje se vrhuni u Budućem Carstvu.
Tri monografije Episkopa Jovana već su naučnoj i stručnoj javnosti naišle na izvanredan prijem, kako zbog predmeta pisanja, tako i zbog metodološkog pristupa i autorskog manira izlaganja. Knjige predstavljaju značajnu novinu u srpskoj teologiji i povezuju teologiju sa drugim dodirnim i komplementarnim disciplinama, u prvom redu filosofije, sociologije, opšte pedagogije, istorije pedagoških ideja, filosofije vaspitanja i kulturologije.
Monografije Episkopa Jovana (Purića), iz perspektive metodologije naučnog rada, u potpunosti zadovoljavaju sve standarde u pogledu strukturnog i kompozicionog uobličenja kako osnovnog sadržaja, tako i aparature orijentacije (popisa izvora i literature).
Autorov odnos prema obimnoj i raznorodnoj literaturi (primarna broji 114 naslova dela Svetog Jovana Zlatoustog, dok sekundarna obuhvata patristička dela Sv. Atanasija Velikog, Vasilija Velikog, Grigorija Bogoslova, Evagrija Pontijskog, Ignjatija Antiohijskog, Jovana Lestvičnika, Kirila Jerusalimskog, Klimenta Aleksanrijskog, Maksima Ispovednika, Nikole Kavasile, kao i na desetine monografija i studija istaknutih pravoslavnih i rimokatoličkih teologa, savremenih teoretičara i istoričara pedagogije, filosofa i kulturologa, objavljenih u časopisima i zbornicima) uspešan je i dinamičan.
U celini posmatrano, autor u monografijama eksplicitno pokazuje relevantnost Zlatoustovog stvaralačkog nasleđa kako za srpsku savremenu teološku misao, tako i za današnju pedagogiju u teorijskom i praktičnom aspektu
Monografije Episkopa dioklijskog Jovana (Purića) odlikuje se nesumnjivom naučnom originalnošću, budući da predstavljaju pionirski pokušaj sagledavanja pedagoških potencijala opusa Sv. Jovana Zlatoustog. Iz knjiga se jasno vidi da je iguman ostroški istraživač svetootačkog predanja, ali i propovednik, što obogaćuje i oplemenjuje naučni stil kojim su monografije pisane.
Pojava tri knjige o Zlatoustu, namenjene ne samo stručnoj bogoslovskoj, ikonopisačkoj, pedagoškoj i filosofskoj javnosti, nego i širem krugu čitalaca  svima koji uče i koji se uče u Crkvi, što znači da su dela višestruko podsticajna kako za dalji razvoj naučne misli, tako i za ponovno otkrivanje u našoj kulturnoj javnosti neiscrpnih riznica svetootačke misli. Sve rečeno svrstava Episkopa Jovana u red nosilaca neopatrističke sinteze u savremenoj srpskoj bogoslovskoj misli.