www.pravoslavlje.rs


Crkve i manastiri Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke (II) (Nastavak iz prethodnog broja)

Beograd – Bogorodičin grad (II)

protojerej-stavrofor dr Vladimir Vukašinović

Beseda na praznik Uspenja Presvete Bogorodice Kada građanin Beograda na veliki praznik Duhova, to jest Presvete Trojice, zaželi da ode upravo u onu crkvu koja je posvećena tom značajnom događaju i da u njoj na poseban način doživi praznično raspoloženje, naći će se u velikoj nedoumici. Može se slobodno reći – u najvećoj od svih mogućih.


Prazniku Svete Trojice posvećeno je najviše hramova na teritoriji beogradsko-karlovačke Arhiepiskopije – ukupno šest crkava. Dve su podignute u XX veku, ona u Beogradu i ona u Kumodražu, a četiri potiču iz XIX veka – crkve u Ripnju, Ritopeku, Grockoj i Zaklopači. Neka onda ode u najbližu. A najbolje je da pođe u svoju, parohijsku.
Naši beogradski preci i ktitori njegovih bogomolja odlučili su da velikim Hristovim praznicima posvete četiri hrama: Vaznesenju Gospodnjem jedan u Beogradu i jedan u Žarkovu, a Preobraženju Hristovom jedan na Vidikovcu i drugi na Umci. Na sebi svojstven način, Hristu je posvećen i Hram Nerukotvorenog lika Gospodnjeg u Zucama.
Praznicima Presvete Bogorodice posvećeno je sedam hramova: Rođenju Presvete Bogorodice tri (na Kalemegdanu, u Rajinovcu i Velikoj Moštanici), Vavedenju Prečiste jedan, Pokrovu Preblagoslovene dva (u Beogradu i Bariču) i Uspenju Slavne Vladičice jedan (u Umčarima). Zbog te velike ljubavi prema Bogorodici Beograd se i naziva Bogorodičinim Gradom.
Sveti apostoli takođe su bili omiljeni patroni prilikom izgradnje pravoslavnih crkava u Beogradu i okolini. Prevagu, naravno, ima praznik Svetih apostola Petra i Pavla, kojem su posvećene tri crkve – u Beogradu (iz XIX veka), Vinči i Vrčinu. Apostolima i jevanđelistima Marku, Luki i Jovanu posvećeni su hramovi u samom centru Beograda, Košutnjaku i Krnjači, kao i onaj na Bogoslovskom fakultetu Srpske Pravoslavne Crkve. Rakovica je udomila Hram Svetih apostola Vartolomeja i Varnave.
I mnogi svetitelji su patroni beogradskih hramova: hrišćanski vladari i vojskovođe, poput Svetog cara Konstantina i carice Jelene ili Svetog Aleksandra Nevskog, nebeske vojskovođe, kao što je Sveti arhangel Gavrilo, biblijski heroji – prorok Ilija (kako onaj iz Crkve u Mirijevu tako i onaj malopožarevački) ili Marija Magdalina belopotočka. Omiljeni patroni kod Srba su letnji Sveti Nikola (višnjička i ostružnička crkva), kao i Sveta Petka (Crkva na Čukaričkoj padini i Crkva u Rušnju). Svima njima se svake nedelje i o praznicima svijaju pobožni Beograđani na molitvu i duhovnu utehu.
Potpuno je prirodno da narod koji je svoju istoriju najčešće pisao krvlju obagrenim perom, kao i da Grad čija je glava nebrojeno puta ovenčana mučeničkim vencem, veliki deo svojih najsvetijih građevina posveti upravo mučenicima. Tako nebo iznad Beograda svakodnevno čuvaju Sveti arhiđakon i prvomučenik Stefan (koji se najviše zadržava iznad Velikog Sela), Sveti velikomučenici Georgije i Dimitrije, Sveta velikomučenica Nedelja i Sveti velikomučenik knez Lazar, koji nas odvodi do sledeće omiljene kategorije beogradskih patrona. To su, kao što pretpostavljate, sveti iz našeg roda i iz naših krajeva, naša krv i naše ime. Tako u tom hadžiluku po beogradskim svetinjama, s poštovanjem i ljubavlju, polazimo od Hrama Sabora srpskih svetitelja na Karaburmi, mučeničkim stopama Svetog Jovana Vladimira, ka čudotvorcima Svetom kralju Stefanu Dečanskom i Svetom Vasiliju Ostroškom. Onda stižemo do najpoznatijeg beogradskog Hrama, onog kojeg gradimo već 107 godina i koji sve to vreme izgrađuje, obnavlja i preobražava sve nas. To je, naravno, Hram Svetog Save na Vračaru. U senci tog monumentalnog zdanja stoji bogomolja posvećena takođe svetom Savi – mali Hram Svetog Save. Ta Crkva je podignuta 1935. godine na mestu nekadašnje Kapele posvećene Spaljivanju moštiju Svetog Save (1894. godine).
Beograd se moli i za svoje bolesne i pokojne sugrađane. Tako su u bolnicama podignute kapele svetim lekarima: apostolu Luki, Svetim Kozmi i Damjanu. Pa onda svi zajedno, i ovi nebeski i zemaljski lekari leče i isceljuju, čudotvore i blagodare Bogu, izvoru svakog zdravlja. A one koji su u Hristu usnuli, taj veliki, ogromni podzemni Beograd, taj Beograd na grobljima i u grobljima, čuvaju Sveti Nikola, mučenik Trifun, velikomučenik Dimitrije, Jovan Krstitelj, apostol Toma, velikomučenik Prokopije i Jovan Milostivi, svaki u svom hramu.
U kazivanju o svetim hramovima Beograda posebna pažnja mora se pokloniti staroj Tvrdinji i njenim crkvama. Ono što je Jerusalim među drugim patrijaršijama, to su beogradske kalemegdanske crkve za ostale hramove u gradu. Mesto pokloništva, kolevka hrišćanstva u Beogradu, kupjelj mnogih ponovnih ili sviše rođenja, odlagaonica reka suza pokajanja, grozdilište zaveta – Crkva Rođenja Presvete Bogorodice, poznatija kao Crkva Ružica, i Kapela Svete Petke predstavljaju istinsko duhovno jedro Beograda. Posebnu čar i svešteni trepet izaziva činjenica da je ikonostas Crkve Ružice naslikan Svetom rukom sveštenomučenika Rafaila Momčilovića, monaha, slikara i ispovednika. Tako njegove boje i svete likove okružuju mnoge znane i neznane, mučeničke i herojske kosti branilaca Beograda, koje svuda oko ovih crkava počivaju i čekaju arhangelske trube da ustanu u slavi velike i poslednje pobede.
S tornjeva beogradskih crkava, onih bliže ušću, vide se, u ovom tekstu nezaobilazne, svetinje Zemuna. Stara Crkva Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja iz XVIII veka, čiji je ikonostas čudesno naslikao Dimitrije Bačević, sva je, kao i njen patron, okrenuta vodi. Okružena starim ribarskim naseljem, nadnesena nad snažni tok Dunava, zidova ukrašenih biblijskim motivima vezanim za vode, na jedinstven način pokazuje snažnu svest o jedinstvu tzv. sakralnog i profanog prostora i dešavanja. U njoj je to, tako divno i tako istinito ostvareno. Njena nešto mlađa savremenica – Crkva Rođenje Presvete Bogorodice – za njom ne zaostaje ni lepotom ni značajem. Naravno, i Zemun je jedan od svojih hramova iz XIX veka posvetio Svetoj Trojici.
Postoji, kako rekosmo, jedan ritam koji damara u tkivu Beograda, teško uhvatljiv za nenaviklo oko i sluh. Ritam hramovski, molitveni – ritam svetosti. I taj ritam, ta muzika, ta pesma nova, govore mnogo o bivšim Beograđanima onima koji sada žive u njemu. Taj govor skriven u crkvama, hramovima, bogomoljama i svetilištima Beograda sada, kada se spustilo veče i kada dolazi noć, privremeno napuštamo. Iako ne vidimo sve beogradske crkve, čujemo zvuk zvona s njihovih tornjeva i znamo da one postoje. I mi – zahvaljujući njima.


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/1065-1066/tekst/beograd-bogorodicin-grad-ii/