Crkvene biblioteke kao čuvar kulturnog nasleđa

Srpska Pravoslavna Crkva je imala tu čast da u srpskoj kulturnoj istoriji bude prva koja će u svoj hram radi bogosluženja uneti štampanu knjigu. Crkva je prva prihvatila da prikuplja, prepisuje i čuva knjige i od njih formira biblioteke koje danas predstavljaju opšte kulturno nasleđe našeg naroda.

Kroz istoriju svih pravoslavnih naroda zabeležena je neraskidiva veza između Crkve i države. Svako nacionalno, državno i kulturno uzdizanje srpskog naroda dovodilo je i do duhovnog uzdizanja. Država i Crkva su se međusobno dopunjavale i tako formirale jedinstveno nacionalno biće. Kada je država posustajala, duh Crkve je uvek bio dovoljno snažan da prepozna i prihvati narodne potrebe i da ih uputi u realizovanje nacionalnih težnji i ideala. Zasluge Srpske Pravoslavne Crkve kao inicijatora prve srpske knjige su velike i nikada nisu bile osporavane. Srpska Pravoslavna Crkva je imala tu čast da u srpskoj kulturnoj istoriji bude prva koja će u svoj hram radi bogosluženja uneti štampanu knjigu.
Osnivanje prvih biblioteka kod Srba vezano je za podizanje hramova i manastira odmah po primanju hrišćanstva. Biblioteke su doživele veliki uspon u doba Svetog Save i srednjovekovne srpske države. Stagnaciju u razvoju, biblioteke su doživele za vreme Turaka. Kada su se srpske crkve, koje su do tada bile rascepkane na nekoliko oblasnih crkava, ujedinile, biblioteke su već bile dobro organizovane a njeni knjižni fondovi bogati. Bez obzira na ratove i uništavanje crkava i manastira, skoro da nije bilo nijednog hrama niti crkvene opštine u kojima nije postojala manja ili veća biblioteka. Iako u početku skromnih kapaciteta, biblioteke su odigrale veliku ulogu u širenju knjige među narodom.
Crkva je prva prihvatila da prikuplja, prepisuje i čuva knjige i od njih formira biblioteke koje danas predstavljaju opšte kulturno nasleđe našeg naroda, ne samo po sadržini knjiga nego i po mestu gde su osnivane. Iz biografije Svetog Save saznajemo da je on iz Svete Gore, Soluna i drugih krajeva doneo mnogo knjiga u manastire Studenicu i Žiču. On je prilikom odlaska u svaku eparhiju, episkopima darivao potrebne knjige kako bi formirali svoje stručne biblioteke. Potpuno je razumljivo što su prvi i najbrojniji prepisivači ili „pisci“ naših starih knjiga bili dijaci ili prezviteri, odnosno parohijski sveštenici. Kaluđeri su posao prepisivanja knjiga počeli da obavljaju u svojim kelijama ili zajedničkim prostorijama koje su se nazivale skriptorijumi.
Naša najstarija biblioteka je biblioteka Manastira Hilandar na Svetoj Gori i ona je nastala upravo zahvaljujući pregalaštvu kaluđera. Crkvene biblioteke su popunjavane knjigama koje su kupovali vladari, vlastela, crkveni predstavnici, zanatlije, ali i siromašni seljaci. Kako se o knjigama vodilo računa u vreme njihovog nastajanja, može da se oceni i na osnovu mesta njihovog čuvanja. Manastirski i crkveni pirgovi izabrani su kao najsigurnija mesta za čuvanje knjiga od požara i krađa. Knjige nisu bile pošteđene uništavanja ni od strane Turaka, te je dobar deo tog kulturnog blaga, uprkos zalaganju da se sakrije i sačuva, bio uništen. Kada su se pojavile prve štamparije, naš narod je bio pod turskom vlašću, tako da se način umnožavanja knjiga nije mnogo izmenio. Knjige su se i dalje pojavljivale u rukopisnom izdanju sve do pojave savremenih biblioteka.
Može se zaključiti da su crkvene biblioteke svojevrsni čuvar srpskog kulturnog nasleđa. Važno je naglasiti da su se biblioteke razvijale i u vreme kada je srpski narod preživljavao najteže trenutke u svojoj istoriji. Zahvaljujući predanosti i snalažljivosti, a pre svega ogromnoj ljubavi prema knjizi, onih ličnosti koje su bile neposredno vezane za crkvu, kao što su znameniti episkopi i druga sveštena lica, knjiga se očuvala među narodom a samim tim i njegov duhovni i kulturni integritet. Nakon Drugog svetskog rata veliki knjižni fond je uništen ili mu se usled krađa gubi svaki trag, a proces njegovog dopunjavanja i obnavljanja još uvek traje. Pored biblioteke Manastira Hilandar, svakako da najznačajnije mesto zauzima Patrijaršijska biblioteka. Osim nje, među najznačajnije biblioteke Srpske Pravoslavne Crkve spadaju biblioteka Muzeja Srpske Pravoslavne Crkve i školske biblioteke SPC.
Preko fondova ovih, ali i drugih biblioteka u sastavu SPC može se pratiti i razvoj književno-naučne misli kod Srba, što je neka vrsta istorijske potvrde o velikoj vrednosti knjige i njenog puta od Svetog Save do danas.