Društveni značaj Milanskog edikta

Milanski edikt kojim se u isto vreme garantuje sloboda hrišćanima, ali i svim drugima, treba da služi kao primer uređenja odnosa Crkve i države.

U Rimskom carstvu postojao je veliki broj religija i kultova i gotovo svi su priznavali i poštovali rimskog cara kao božanstvo. To je bio uslov legalnosti i dozvoljenosti ispovedanja određene vere. Samo je jedna grupa ljudi odbila da prizna rimskog cara kao Boga. To su bili hrišćani. Zbog takve odluke hrišćani su postali protivnici države, koje je trebalo uništiti. Optuženi su za izdaju, radikalizam i bezbožništvo. Od vremena cara Nerona, pa sve do cara Konstantina progoni nisu prestajali. Istina, nisu uvek bili istog intenziteta, ali su bili konstantni. Gotovo svi rimski carevi proganjali su hrišćane. Uslov da hrišćanin ne bude progonjen bio je da prinese žrtvu paganskim božanstvima ili da pred kipom cara prinese tamjan. Rimske paganske vlasti su čak nudile hrišćanima mogućnost da ispovedaju svoju veru u Hrista kao Boga, pravdajući to postojanjem brojnih kultova i bogova poštovanih od različitih naroda Rimske imperije. Jedini uslov za to bilo je priznavanje carskog božanstva. Hrišćani su radije birali smrt u velikim mukama nego odricanje od Hrista i idolopoklonstvo.
Za vreme cara Dioklecijana progoni su bili najizrazitiji i najsuroviji (tzv. Veliki progon hrišćana) i to više na istoku nego na zapadu Rimskog carstva. Progoni su pogađali ne samo vernike, nego i sveštenike od kojih se tražila lojalnost zvaničnoj rimskoj veri. Mnogo je ljudi ubijeno, oduzimane su svete knjige, kao i imovina hrišćana. Iako su činili manjinu (svega 10% stanovništva tadašnjeg carstva pripadalo je hrišćanskoj zajednici), hrišćani su bili nemilosrdno proganjani.
GALERIJEV EDIKT
Opšte je prihvaćeno mišljenje u javnosti da je Milanski edikt iz 313. godine prvi dokument kojim je zaustavljen progon hrišćana. Prenebregava se istorijska činjenica da Milanskom ediktu prethodi Edikt o toleranciji vera koji je doneo Galerije, jedan od tadašnjih vladara Rimskog carstva zajedno sa svojim savladarima Konstantinom i Likinijem. Galerije je inače bio jedan od velikih progonitelja hrišćana, koji je nastavljao politiku iz vremena cara  Dioklecijana. Dokument je obnarodovan 30. aprila 311. godine u Nikeji. U njemu se hrišćanima  dopušta sloboda veroispovesti, sloboda molitvenog okupljanja, a za uzvrat se od njih traži da poštuju zemaljski poredak, kao i da se mole za zdravlje i napredak države. Ono što je vrlo karakteristično za ovaj dokument jeste činjenica da se u njemu govori o podelama koje postoje među samim hrišćanima. Izražen je i strah vlasti da se te podele ne prenesu i na državu. Tačnije, dokument svedoči o težnjama da se održi tradicionalna rimska mnogobožačka vera i karakteriše ga navodno čovekoljublje i snishodljivost rimskih vlasti prema hrišćanima koji su označeni kao ljudi „obuzeti ludošću“. Sam Galerije, tvorac ovog Edikta umro je posle šest dana od izdavanja ovog zakona o toleranciji. Taj zakon je ipak poslužio kao osnova za Milanski edikt.
MILANSKI EDIKT
Potrebno je i imati u vidu društvene okolnosti koje su dovele do donošenja Milanskog edikta. Tadašnji car Konstantin bio je vladar koji je najviše zaslužan za davanje institucionalne slobode do tada progonjenim hrišćanima čime je  pokrenuo masovnu hristijanizaciju Rimskog carstva. Pre bitke kod Milivijskog mosta 312. godine, protiv suparničkog cara Maksencija, car Konstantin je imao viđenje Hrista koji mu je objavio da na štitove stavi Njegov monogram u obliku grčkih spojenih slova H i R, te da će tako pobediti. Tako je i bilo. Ovaj simbol nije bio poznat hrišćanima pre tog događaja. Upravo ovo zbivanje je bilo povod za donošenje Milanskog edikta. Ipak, postoje istoričari koji tvrde i drugačije.
Milanski edikt zajedno su potpisali vladari (tetrarsi) Rimskog carstva Konstantin i Likinije februara 313. godine. Ni do današnjih dana nije pronađen originalni tekst ovog značajnog dokumenta, već se kao izvor navode dela crkvenih istoričara Jevsevija Kesarijskog i Laktancija. Tačnije, tekst koji je danas poznat kao Milanski edikt zapravo je Likinijeva verzija Milanskog edikta koji je on obnarodovao u Nikomidiji nekoliko meseci kasnije. Ono što je razlikovalo Galerijev edikt o toleranciji i Milanski edikt jeste – davanje pune slobode hrišćanima i svima drugima, što se iz teksta i vidi:

Zato smo se usaglasili i doneli odluku da svima dozvolimo da ispovedaju svoju veru, i ma koja da je nebeska sila, samo da  da  nama i našim podanicima mir i napredak. To je bio izvanredan i razuman način da nikome od svojih podanika ne osporavamo, bili oni hrišćani ili pripadnici druge vere, slobodu veroispovesti i na taj način će nam Svevišnji Bog, kome će svako od nas slobodno da se klanja udeliti milost. (navedeno prema: Nebojša Ozimić, Milanski edikt, Punta, Niš 2010, str. 59–60)

Značajna stavka bila je i povraćaj oduzete imovine koja je pripadala ili pojedincima (hrišćanima), ili hrišćanskoj zajednici. Na taj način nastojale su se ispraviti nepravde koje su prethodni vladari počinili hrišćanima samo zbog verskog opredeljenja:
Uostalom, vezano za hrišćane, donosimo odluku da ako su bogoslužbena mesta na kojima su se okupljali, o kojima je u ukazima koji su stigli u Vaš ured već bilo reči, bila oduzeta u prošlosti od strane države ili privatnih lica, da odmah budu bez ikakvih naknada ili bezuslovno vraćena. (navedeno prema: N. Ozimić, Milanski edikt, str. 61)
Dok se u Galerijevom dokumentu govorilo o hrišćanima koje je „obuzela ludost“, Milanskim ediktom se obezbeđivalo dostojanstvo hrišćanskog stanovništva. Ali značaj Edikta nije samo u priznavanju hrišćanske slobode, već i u dopuštanju slobode veroispovesti za sve građane Rimskog carstva.
CAR KONSTANTIN I MILANSKI EDIKT
Iako su dokument zajedno doneli carevi Konstantin i Likinije, veliku ulogu imao je upravo car Konstantin. Likinije je vremenom pokušao i da obnovi gonjenja hrišćana na svom delu carstva (319. godine), ali bez uspeha. Iako je Edikt proklamovao versku slobodu, Konstantin je nesumnjivo bio naklonjen hrišćanstvu. Ubrzo se zabranjuje prinošenje žrtava, nedelja se zakonski propisuje kao neradni dan, zabranjuju se gladijatorske igre, car Konstantin učestvuje u radu Prvog Vaseljenskog Sabora. Car Konstantin je postavio temelje Vizantijskom carstvu, osnivajući Novi Rim – grad Konstantinopolj. Punih sedam decenija trajala je verska neutralnost države. Svakako da tu neutralnost ne treba shvatati onako kako je danas razumeju pobornici sekularne države. To što je car Teodosije kasnije hrišćanstvo učinio jedinom dozvoljenom verom u Rimskom carstvu i što su zabranjeni ostali oblici veroispovedanja nije „zasluga“ cara Konstantina.
MILANSKI EDIKT I DANAŠNjE VREME
Danas, kada tragamo za modelima saradnje Crkve i države, kada se pokušava naći novi načini delovanja Crkve u savremenom društvu, Milanski edikt može poslužiti kao temelj. Savremena sekularna država sve više dobija karakter ustanove neprijateljski raspoložene prema Crkvi i hrišćanima. Vređanje i uklanjanje hrišćanskih simbola, pa i otvoreni primeri diskriminacije govore u prilog tome. Upravo iz tih razloga Milanski edikt kojim se u isto vreme garantuje sloboda hrišćanima, ali i svim drugima, treba da služi kao primer uređenja odnosa Crkve i države.