Ko je bio Slobodan Jovanović?

Slobodan Jovanović – jedan od najvećih srpskih naučnika – brisan iz istorije, ali nezaboravljen. Osobenosti stvaralaštva srpskog velikana Slobodana Jovanovića ogledaju se, prvenstveno, u izuzetnoj raznovrsnosti njegovih spisa. Ti spisi obuhvataju nekoliko najznačajnijih područja društvenih nauka, a delimično izlaze izvan tih okvira.

Slobodan Jovanović bio je pravnik, istoričar, književnik i političar, potpredsednik Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije, predsednik Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije u Londonu, profesor Beogradskog univerziteta, predsednik Srpske kraljevske akademije, rektor Beogradskog univerziteta, profesor javnog prava i dekan Pravnog fakulteta u Beogradu, kao i član Francuske Akademije moralnih i političkih nauka.
Slobodan Jovanović, koji je svojim delom obeležio kulturnu epohu Srbije svog vremena, rodio se 4. decembra 1869. godine, u Novom Sadu, koji je tada bio u granicama Austro-Ugarske, gde je njegov otac Vladimir živeo kao izgnanik iz Srbije. Vladimir Jovanović, liberal, izgnanik iz otadžbine, dao je deci neuobičajena imena: sinu ime Slobodan, a ćerki ime Pravda. Od tada do danas, ime Slobodan ponelo je mnogo Srba, za razliku od ženskog imena Pravda, koje se nije održalo.
Porodica Jovanović se 1872. vratila u Beograd, gde je Slobodan pohađao osnovnu školu, a zatim gimnaziju, u kojoj je iskazao prvu naklonost ka društvenim naukama. Zahvaljujući roditeljima koji su otišli u inostranstvo „radi naučnog obrazovanja svoje dece“, Slobodan se u jesen 1887. upisuje na Pravni fakultet u Ženevi, gde se posebno posvećuje izučavanju javnog prava, koje je specijalizirao na pariskom univerzitetu. Kao državni stipendista mladi Slobodan se oktobra 1891. „stavlja državi na raspoloženje“, nekoliko meseci kao pisar u sudu, a nakon toga pet godina kao šef odeljenja u Ministarstvu inostranih dela. Nezavisno od svojih službenih obaveza Jovanović mnogo čita, i to ne samo stručnu literaturu nego i književna dela domaćih i stranih pisaca, pa počinje da objavljuje i prve književne prikaze i pozorišne kritike. Dok je službovao kao činovnik u njemu je sazrevalo uverenje da će njegov pravi životni poziv i naučna opredeljenost biti u pravnoj nauci, što se dogodilo 1897, kada je izabran za profesora državnog prava na Pravnom fakultetu.
Na Pravnom fakultetu Jovanović ostaje s prekidom za vreme ratova, tokom čitavog svog radnog veka, sve do 1940, kad je penzionisan, kao nesporni autoritet prvog reda u nauci ustavnog prava čiji je utemeljivač u Srbiji. Tokom oba balkanska rata 1912/13. godine Slobodan Jovanović je bio šef Presbiroa pri Vrhovnoj komandi Srpske vojske. U ratnom presbirou je radio i od početka Prvog svetskog rata do 1917. kada mu je dodeljen rad u Ministarstvu inostranih dela, a nakon rata bio je ekspert vlade na Konferenciji mira u Parizu 1918/19.
Slobodan Jovanović nikada nije bio učesnik u političkim borbama, nikada nije pripadao nekoj političkoj partiji, niti je učestvovao u stvaranju ustava, iako se celog svog života bavio ustavnim pravom, političkom istorijom i opisivanjem političkih prilika u Srbiji i Jugoslaviji svog doba. Njegovo neučestvovanje kao ustavopisca svakako proizlazi iz želje da sačuva svoju naučničku objektivnost i nezavisnost o čemu svedoče njegovi savremenici koji su ga opisali kao čoveka „jasno određenih shvatanja i granitne čvrstine“.
U vreme kada su stranačke borbe pokazivale svoje ružno lice i davale negativne rezultate, oktobra 1937. osnovan je Srpski kulturni klub čiji je predsednik bio Slobodan Jovanović, sa zadatkom  „da radi na negovanju srpske kulture u okviru jugoslovenstva“. SKK koji se izričito izjasnio da se neće vezivati ni za koju političku ideologiju i da u njegovom radu mogu učestvovati ljudi raznih političkih pogleda predstavlja početak ozdravljenja tadašnje političke scene koji je surovo prekinut izbijanjem II svetskog rata.
27. mart 1941. je ne samo prekretnica u životu srpskog naroda u 20. veku, i „jedan od imperativa naše istorije“, kada je narod poslušao „glas svoje savesti, glas svog istorijom određenog karaktera“, kako se izrazio Jovanović, nego i početak njegovog učešća u politici. U vladu obrazovanu posle promena Jovanović je ušao kao jedina nestranačka ličnost, „bez oduševljenja i bez opiranja, po jednom dubokom osećanju dužnosti, tako tipičnom za njega“, ali i „u skladu sa njegovim ubeđenjima“. Ta vlada objektivno nije mogla uspeti da sačuva zemlju ni od rata, ni od neminovnog vojnog poraza. Ulazeći na nikšićkom aerodromu u avion koji će ga odvesti u izbeglištvo iz kog se nikada neće vratiti, Jovanović je po svedočenju prisutnih kroz suze rekao: „Ovo je najnesrećniji dan u mom životu!“
Kao dugogodišnji profesor ustavnog prava koji se decenijama bavio političkom istorijom Jovanović je o vođenju države i bavljenju državničkim poslom znao više nego bilo koji njegov savremenik, ali prilike u kojima je postao predsednik vlade u izbeglištvu bile su do krajnosti nepovoljne, čega je Jovanović bio duboko svestan. Kada je završen II svetski rat Slobodan Jovanović je imao punih 75 godina. Besmislenom presudom jugoslovenskih vlasti od 15. jula 1946. Slobodan Jovanović, predsednik vlade savezničke zemlje koja se borila protiv sila Osovine, proglašen je izdajnikom i ratnim zločincem. Zbog toga je sve do početka devedesetih godina prošlog veka Slobodan Jovanović bio prokažen, njegova dela najvećim delom uklonjena iz biblioteka, a njegovo ime brisano čak i iz spiska članova Srpske akademije nauka. Iz tog razloga mnogi neće znati odgovor na pitanje iz naslova ovog teksta.
O tome kolika je nepravda pomenutom presudom učinjena Slobodanu Jovanoviću govori i činjenica da je posle 2. sv. rata Šarl De Gol pozvao Jovanovića da bude konsultant na izradi Ustava Francuske, dok je istovremeno Jovanović u otadžbini  bio osuđen kao izdajnik.
Pravna ništavost sramne presude utvrđena je odlukom Okružnog suda u Beogradu 2007. godine, ali time nisu poništene i štetne posledice sakrivanja duhovnog blaga sadržanog u delima Slobodana Jovanovića.
Posle rata Slobodan Jovanović je ostao da krajnje skromno živi u Londonu, kao lice bez državljanstva koje mu je oduzeto pomenutom presudom.
Silna energija kojom je raspolagao nije ga napuštala i on je do kraja života radio i pisao kao najuglednija ličnost srpske emigracije. Bio je aktivan i u obraćanju zapadnim saveznicima, pokušavajući da ih navede na uklanjanje režima u Jugoslaviji i uvođenje demokratije. Njegovo najubojitije oružje bilo je pero, kojim se borio do kraja. Njegovi prijatelji i saradnici svedoče da je do smrti sačuvao ne samo radnu energiju, o čemu govori i broj radova napisanih u emigraciji, nego i lucidnost, duhovitost i vedrinu.
Za dopisnog člana francuske Akademije moralnih i političkih nauka izabran je 1950. godine. Na osnivačkoj skupštini srpskih pisaca i književnika u izgnanstvu, 1951. godine izabran je za počasnog predsednika.
Na kraju bogatog života proživljenog uspravno i časno, Slobodan Jovanović, rođen u emigraciji, u emigraciji je i preminuo, u Londonu 12. decembra 1958.
Ovaj tekst sačinjen je na osnovu monografije koju je o Slobodanu Jovanović napisao znameniti profesor ustavnog prava akademik Miodrag Jovičić 1997. godine, a povodom prenosa Jovanovićevih posmrtnih ostataka koji su 1. decembra 2011. ekshumirani i preneti u hram Svetog Save u Londonu, a nekoliko dana kasnije u Beograd. Dana 10. decembra 2011. Slobodan Jovanović sahranjen je u Aleji zaslužnih građana. U ime Svetog Arhijerejskog Sinoda Srpske Pravoslavne Crkve sahrani je prisustvovao Preosvećeni Episkop bački G. Irinej. Parastos velikanu služio je Presvećeni vikarni Episkop hvostanski G. Atanasije.
Na dan sahrane Slobodana Jovanovića, na Pravnom fakultetu u Beogradu, u njegovom amfiteatru, održana je komemorativna sednica, a plato ispred Pravnog fakulteta poneo je njegovo ime. Mislimo da se time htelo reći da je pre ulaska u hram pravne nauke neophodno upoznati ličnost i delo srpskog velikana Slobodana Jovanovića.
---------------------
Slobodan Jovanović je sa nekolicinom mlađih kolega, pre svega na beogradskom Pravnom fakultetu, tridesetih godina prošlog veka bio utemeljivač sociologije kao posebne nauke u Srbiji. Pored toga što se bavio sociologijom istorije, sociologijom prava i političkom sociologijom, Jovanović je ozbiljno proučavao odnos između društva i religije. U dve sveske skripata sa doktorandskog kursa, objavljenih 1938, na više od 250 stranica, pod naslovom Sociologija religije, Jovanović istražuje društvene temelje i društveno-istorijski značaj religije, uticaj religioznih učenja na svest ljudi i njihovo ponašanje. „Ali od sociologije religije ne treba zahtevati više nego što ona može dati. Kao što je već rečeno ona proučava samo spoljašnju stranu religije: unutrašnja strana religije izmiče joj gotovo potpuno (...) Zato je i rečeno da sociologija religije daje sliku religije bez onoga što je u religiji glavno, a to je religioznost“.
---------------------
Posle dugogodišnjih pokušaja da se štampaju sabrana dela Slobodana Jovanovića, zbog nepovoljnog mišljenja vlasti, tek 1990. godine u zajedničkom poduhvatu tri izdavača (BIGZ, Jugoslavija Publik, Srpska književna zadruga) štampano je 12 tomova sabranih dela akademika Slobodana Jovanovića. Među značajnija njegova dela spadaju: O suverenosti (1897), Dvodomni sistem (1899), Velika narodna skupština (1900), Srpsko-bugarski rat (1901), Engleski parlamentarizam (1902), Svetozar Marković (1903), Osnovi pravne teorije o državi (1906), Makijaveli (1907) Naše ustavno pravo u 19. veku (1907), Ustavno pravo Kraljevine Srbije (1907), Političke i pravne rasprave (1908 – prva knjiga, 1910 – druga knjiga), Rasprava Pera Todorović (1908), Ustavobranitelji i njihova vlada 1838–1858 (1912), Vođi francuske revolucije (1920), Druga vlada Miloša i Mihaila 1858–1868 (1923), Ustavno pravo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1924), Vlada Milana Obrenovića 1868–1878 (1926 – prvi tom, 1927 drugi tom), Vlada Aleksandra Obrenovića 1889–1897, (1929 – prvi tom, 1931 drugi tom), Sabrana dela u 17 knjiga (1932–1936 kod Gece Kona), Iz istorije političkih doktrina I–III (1935), Poratna država (1936), Rasprava Gledston (1938), Studija Američki federalizam (1939), Primeri političke sociologije: Engleska, Francuska, Nemačka 1815–1914 (1940), O totalitarizmu (1952); Moji savremenici (objavljeno 1962. u Vinzdoru, Kanada), Portreti iz istorije i književnosti (1963), Zapisi o problemima i ljudima 1941–1944 (1976). Čitajući knjige Slobodana Jovanovića uviđamo da je bio mnogostruko i izrazito nadaren, čovek izuzetne pameti, ogromnog znanja, najsnažnije logike, briljantnog jezika.