Liturgijsko izdavaštvo Episkopa Hrizostoma (Stolića) – prvi deo

Svako ozbiljno istraživanje liturgijske teologije SPC tokom druge polovine 20. i prve dekade 21. stoleća nemoguće je obaviti a da se pri tome u obzir ne uzme izdavački, prevodilački i priređivački poduhvat Episkopa Hrizostoma (Stolića). Bilo da je objavljivao bogoslužbene knjige raznih namena i profila, bilo da je publikovao bogoslovsku literaturu – prvenstveno na polju liturgike, Vladika Hrizostom nije samo anticipirao i pratio, nego je i na svojevrsan način omogućavao javljanje i procvat liturgijskog preporoda koji je ukrašavao i krasi našu pomesnu Crkvu tokom pomenutog vremenskog perioda.

Istraživanje celokupnog korpusa knjiga, studija i priručnika koje je on objavio prevazilazi naše ambicije. Nameravamo da u ovom radu osvetlimo samo jedan aspekt izdavaštva Vladike – liturgijske, bogoslužbene, knjige. Ostale, brojne i zanimljive, ostavljamo drugim istraživačima. Iz tog šireg kruga tema i problema, bavićemo se isključivo liturgijarima – knjigama u kojima su objavljeni poreci Svetih Liturgija. Kratak, informativan uvod u naše izlaganje biće biografija i liturgijsko-bogoslužbena bibliografija Vladike Hrizostoma.
BIOGRAFIJA HRIZOSTOMA (STOLIĆA)
Episkop Hrizostom (Stolić) rođen je 1939. godine u Rumi, gde je završio osnovnu i srednju školu. Po završetku srednje škole odlazi u Manastir Dečane, gde ga je zamonašio i rukopoložio u čin jerođakona i jeromonaha Episkop raško-prizrenski Pavle. Ubrzo posle toga odlazi u Ameriku gde u ruskom Manastiru Svete Trojice u Džordanvilu završava teologiju. Po završenim studijama putuje na Svetu Goru, u Manastir Hilandar. U Hilandaru je proveo 19 godina. Sveti Arhijerejski Sabor SPC na svom redovnom zasedanju, od 14. do 24. maja 1988. godine, u Beogradu, izabrao je arhimandrita Hrizostoma za Episkopa zapadno-američkog. Episkop Hrizostom je upravljao ovom eparhijom sve do izbora za Episkopa banatskog 1992. godine. Za Episkopa Žičkog izabran je 2003. godine.
LITURGIJSKO-BOGOSLUŽBENA BIBLIOGRAFIJA HRIZOSTOMA (STOLIĆA)
MINEJI
Žički i studenički Minej – septembar–avgust, Tom 1–12, priredio Episkop žički Hrizostom (Stolić), Kraljevo, EUO Eparhije žičke – Manastir Žiča – Manastir Studenica 2006.
APOSTOL I JEVANĐELjE
Apostol – kako se čita svakog dana po sedmicama, priredio Milan Radovanović, Kraljevo, EUO Eparhije žičke 2003, 2004 i 2010.
Sveto Jevanđelje – kako se čita svakog dana po sedmicama, priredio Milan Radovanović, Vrutci: Manastir Rujan 2005 i 2008.
LITURGIJARI
Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova brata Gospodnjeg po telu i prvog Episkopa jerusalimskog, pripremio i uredio za jerejsko sveštenodejstvovanje o. Hrizostom Stolić Hilandarac, mašinopis, Hilandar 1982.
Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova brata Božijeg i prvog Episkopa jerusalimskog, (crkvenoslovenski tekst, srpske rubrike) pripremio i uredio za jerejsko sveštenosluženje o. Hrizostom Stolić Hilandarac, Hilandarski fond Bogoslovskog fakulteta SPC, Beograd 1985.
Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova brata Božijeg i prvog episkopa jerusalimskog, Vršac: EUO Eparhije banatske 1992.
Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (sreda četvrte nedelje velikog posta), Vršac: EUO Eparhije banatske 1996.
Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (Veliki ponedeljak), Vršac: EUO Eparhije banatske 1996.
Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (Veliki utorak), Vršac: EUO Eparhije banatske 1996.
Liturgija Pređeosvećenih darova Svetoga apostola Jakova Brata Božijeg (Velika sreda), Vršac: EUO Eparhije banatske 1996.
Božanska liturgija svetoga apostola Marka, Vršac: EUO Eparhije banatske 1998.
Liturgija Apostolskih ustanova, preveo i priredio Episkop žički Hrizostom (Stolić); Kraljevo, EUO Eparhije žičke 2004.
Činovnik arhijerejskog sveštenosluženja, priredio Episkop žički Hrizostom (Stolić); Kraljevo, EUO Eparhije žičke 2006 i 2010.
Činovnik arhijerejskog sveštenosluženja za prezvitersku i đakonsku upotrebu, priredio Episkop žički Hrizostom (Stolić); Kraljevo, EUO Eparhije žičke 2009.
OSTALI TEKSTOVI
Pravoslavni svetačnik: mesecoslov svetih 1, septembar–jun, Kragujevac 1988.
Pravoslavni svetačnik 2, jul–avgust, Kragujevac 1989.
Služba svetom ocu Savi Trećem = Služba svętago otca našego Savvы Tretїago = Office for saint Sava the Third, prev. M. Matejić, Columbus, Ohio state University 1985.
Obred polaganja temelja Crkve, Kraljevo 2009.
Pored navedenog treba znati da je Episkop Hrizostom učestvovao u priređivanju novog izdanja Zbornika a da sada, po nalogu Svetog Arhijerejskog Sinoda, priređuje novo, prošireno i ispravljeno, izdanje Srbljaka. Takođe je preveo i Liturgiju Svetog Grigorija Bogoslova da bi je približio našoj bogoslovskoj javnosti, ne namenivši je bogoslužbenoj upotrebi.
JAKOVLjEVA, JAKOVLjEVA PREĐEOSVEĆENA, MARKOVA I LITURGIJA APOSTOLSKIH USTANOVA
Ova grupa liturgijara donosi službe antiohijske i aleksandrijske liturgijske familije. Prva knjiga iz ovog kruga izdanja koju je objavio Episkop Hrizostom bila je Božanstvena Liturgija svetog apostola Jakova brata Božijeg i prvog episkopa jerusalimskog. Štampana je u Beogradu 1985. godine. Tekstovi molitava, himni i jektenija su doneseni na crkvenoslovenskom, a rubrika na srpskom jeziku. Priređena je na osnovu dva štampana, grčka i jednog ruskog izdanja, kao i srpskog rukopisnog hilandarskog služabnika br. 332 koji je, po rečima priređivača, bio osnovni tekst za priređivanje ovog izdanja. Kada smo već kod srpskih rukopisa treba reći da su najnovija istraživanja pokazala da pored pomenutog hilandarskog spisa postoji još rukopisa ove službe. Tako, na primer, znamo da je Liturgiju apostola Jakova preveo sa grčkog jezika Episkop Partenije (Pavlović), izabrani Episkop posvećenja Arhiepiskopije karlovačke i Arhimandrit Saborne svetonikolajevske crkve. Dimitrije Ruvarac piše da se u Manastiru Feneku, nalazio prevod Liturgije Svetog Apostola Jakova Episkopa Partenija, rukopis № 28, koji je prepisao grgeteški kaluđer Vartolomej:
Vo slavu Svjatija Jedinosuštnija i životvorjaščija i nerazdjelimija Troici, Otca i Sina i Svjatago Duha. Spisasja sija božestvenaja liturgia svjatago apostola i brata božija Jakova; vo obščežitelnom monastirje Gergetekje. Ešče tščaniem, nastojaniem i iždiveniem prečestnjejšago otca igumena kir Sofronija Stefanovića zbratijeju, ježe spisano, i ustroena jest monahom Vartolomeem v ljeto 1780. mca Julija, dnja 25.
Pored ovog rukopisa, postoje još dva, mlađa, prepisa istog dela. U prvom se na očigledan način ukazuje Partenijeva uloga. To je rukopis № 716 Muzeja SPC u Beogradu:
Vo slavu Svjatija, Jedinosuščnija i Nerazdjeljimija Trojici, Otca i Sina i Svjatago Duha, prepisasja sija Božestvenaja liturgija svjatago apostola i brata Božija Jakova vo opščežiteljnom monastirje Hopovje rukoju jeromonaha Mitrofana Alkiča v ljetje gospodnjem 1830. Sija božestvenaja liturgija prevedena bist s grečeskago na slavjanski jazik Partenijem episkopom.
Drugi, krušedolski, prepis ove službe iz iste, 1830. godine, nema napomenu o prevodu Episkopa Partenija, ali je reč o istom tekstu kao i u hopovskom rukopisu. Služebnik se nalazi u Biblioteci Srpske Patrijaršije PBR № 158.
Jakovljeva liturgija će biti potom prevedena na srpski govorni jezik i objavljena u Vršcu 1992. godine, sedam godina nakon crkvenoslovenskog izdanja. U ovom izdanju nema nema posebnih napomena bilo u vidu predgovora bilo pogovora. Liturgiju je preveo prota Mateja Matejić. Matejićev prevod kritikovao je Episkop Atanasije Jevtić nazvavši ga „lošim srpskim prevodom, pritom samo sa slovenskog.“ Vladika Atanasije je, napomenimo, ponovo preveo i objavio ovu liturgiju. Pored pune službe pripisane Apostolu Jakovu, Episkop Hrizostom objavio je i Pređeosvećenu liturgiju njemu pripisanu u Vršcu 1996. godine. Ovu službu prevela je sa grčkog „grupa prevodilaca Eparhije banatske“ dok je „objašnjenje sveštenoradnji,“ odnosno rubrike, dao Episkop banatski Hrizostom. Izdanje ima prateći tekst O Liturgiji Pređeosvećenih Darova Svetoga Apostola Jakova Barata Božijega i prvoga episkopa Jerusalimskoga. Predložak koji su prevodioci imali pred sobom bio je Fundulisovo izdanje iz 1979. godine kome su pridodate opširne rubrike. Ova služba objavljena je u četiri sveske jer su njeni promenljivi delovi (među kojima pored biblijskih čitanja i himnografskih elemenata spadaju i zaamovne molitve) dodavani za svaki dan osnovnoj strukturi radi lakšeg snalaženja sveštenoslužitelja.
Dve godine nakon toga Episkop Hrizostom objavljuje i Božansku liturgiju svetoga apostola Marka u Vršcu 1998. godine Ovu liturgiju preveli su na srpski jezik 1987. godine, sa Fundulisovog izdanja iz 1977. i starijeg ruskog izdanja iz 1874. godine, hilandarski monasi, među kojima se tada nalazio i Episkop Hrizostom. Posle je prota M. Matejić taj prevod „popravio i konačno uobličio“.
Prva knjiga ovog profila, koju je i preveo i priredio Episkop Hrizostom, objavljena u Eparhiji žičkoj, bila je Liturgija Apostolskih ustanova 2004. godine. Ova knjiga, u odnosu na prethodna izdanja Episkopa Hrizostoma, ima neuobičajeno mnogo pratećih tekstova. Iz toga se, pretpostavljamo, da videti izvesna doza opreznosti koja je pratila njeno objavljivanje. Njoj su pridodati: Prateći tekst i komentari službe iz dela Sobranie drevnih (starinnыh hristianskih vostočnыh i zapadnыh) Liturgiй, per. i prim. A. Katanskogo: v 5 t. SPb., 1874–1878; tekst iste namene iz Fundulisovog izdanja; tumačenje drugog pravila Trulskog Vaseljenskog Sabora koje se odnosi na ovu službu iz pera Nikodima Milaša; kao i prevod odgovarajućih odeljaka druge knjige Apostolskih ustanova na osnovu Funkovog padernorškog izdanja iz 1905. godine. Zanimljivo je da priređivač ovde nije pridodao ni jedan svoj prateći tekst. Opreznost pri objavljivanju ove službe proizilazi iz određene teološke problematičnosti njenog zapisivača i kompilatora čiju teologiju Fundulis naziva „drevnom, koja bi se mogla odrediti kao poluarijanska.“ Međutim, nešto kasnije on nabrojavši niz otačkih svedočanstva, ne preterano srećno odabranih, zaključuje da ona govore o „pravoslavnosti tog teksta, koje su imali Oci zaista osetljivi na dogmatska pitanja, što je činjenica koju potvrđuje i pažljivo ispitivanje dogmatskog učenja u ovom tekstu.“
Sa Fundulisom se ne slaže Atanasije Jevtić koji, pišući o Liturgiji tzv. Apostolskih ustanova, govori da je ona delo arijanskog kompilatora, Episkopa Julijana, negde iz Antiohije sirijske iz 4. veka, i ukazuje na bogoslovsku problematičnost njenog sadržaja. Tom prilikom navodi i sledeće: „Ovo isto mišljenje Svetog Fotija, dodajemo i mi, važi i za tzv. Liturgiju Apostolskih ustanova ( u 8. knjizi Ustanova) što treba da znaju oni koji je prevode i izdaju kod nas, i time kao da žele da se ona i služi u Pravoslavnoj Crkvi.“
PROBLEM AUTORSKIH ANAHRONIZAMA, POREKLA I NASTANKA SVETIH LITURGIJA
Na ovom mestu treba zastati i pozabaviti se jednim fenomenom koji ne karakteriše samo pomenuta izdanja nego i priručnike liturgike koji su bili normativni u vremenima koja su za nama. Prevodiocu i priređivaču ovih liturgija blizak je jedan istorijski i bogoslovski anahronizam – on ih, po pravilu i tradiciji, pripisuje apostolima čija imena danas nose. Tako za Jakovljevu liturgiju kaže da je: „ ...najstarija hrišćanska liturgija koju je svojim bogonadahnutim ustima izrekao sveti apostol Jakov.“ Isto to ponavlja za Pređeosvećenu službu Svetoga Jakova gde veli da je „ ...ova liturgija još iz apostolskih vremena“ te samim tim delo Apostola Jakova. U kratkom pogovoru svog izdanja Markove liturgije – O liturgiji svetog apostola Marka, koristi isti bogoslovski anahronizam, pišući da je ovu liturgiju „sastavio sveti apostol Marko“ za potrebe Aleksandrijske Crkve.
Zanimljivo je videti kako Episkop Atanasije Jevtić, pišući o autorstvu ovih službi, zauzima svojevrstan „srednji“ stav – sa jedne strane ne prihvata direktno autorstvo u bukvalnom smislu te reči, a sa druge podvlači određenu stvarnu vezu između atributovanog autora i konkretne službe. Tako je, povodom Markovog autorstva, rekao da služba „ ...nije napisana od njega (Marka, prim. autora) ali je usmeno, svetopredanjski, ne bez razloga, ostala pod njegovim imenom i bila najvažnija liturgija na grčkom jeziku u Aleksandriji i Egiptu gde je Sveti Marko osnovao prvu Crkvu. „Jakovljevu liturgiju,“ pak, naziva „drevnom liturgijom Jerusalimske Crkve,“ poznatom pod imenom Svetog apostola Jakova, nazvavši predanje – kanonsko i svetootačko – da ona potiče direktno od Svetitelja u određenoj meri osnovanim.
Savremena liturgiologija za Liturgiju koja se pripisuje Jakovu bratu Božijem i Episkopu Jerusalimskom veli da je nastala u Jerusalimskoj Crkvi krajem 4. ili početkom 5. veka. Novi rezultati hronoloških istraživanja njenog porekla datiraju je preciznije – negde između 370. i 400. godine. Komparativna liturgiološka istraživanja pokazala su njenu, gde tekstualnu gde strukturalnu, sličnost sa Markovom Liturgijom kao i Liturgijom Apostolskih ustanova, ali najveći stepen podudarnosti ipak ima sa starijim slojevima Liturgije Svetog Vasilija Velikog. Još je jedan od pionira savremene liturgičke misli Dom Gregori Diks postavio tezu po kojoj postoji jedan zajednički izvor Vasilijeve i Jakovljeve službe čije su oni potonje razrade.
Ovom pitanju posebnu monografsku studiju posvetio je Džon Fenvik. On sličnost Jakovljeve i Vasilijeve Službe tumači pretpostavkom da su one u stvari nezavisne razrade i prerade zajedničkog predloška, originala, koji je najvernije sačuvan u egipatskoj verziji (najstarijem sloju tzv. vasilijevskog predanja) Liturgije Svetog Vasilija. Sama, pak, Jakovljeva liturgija, s kraja četvrtoga stoleća, po njemu je bogoslovski mudro izvedena sinteza palestinskih izvora ( Liturgije Mistagoških katiheza i bogoslovlja Jevsevija Kesarijskog) sa ranom, egipatskom, formom anafore Svetog Vasilija. Džon Vitvliet koji je rezimirao dosadašnja naučna dostignuća u istraživanju razvoja Jakovljeve liturgije smatra da nije samo ta najranija forma Vasilijeve službe poslužila redaktoru Jakovljeve liturgije nego je on znao i za kasnije verzije Vasilijeve službe kojima se takođe koristio u narednim fazama rada.
Pitanje autorstva Pređeosvećenih liturgija je još komplikovanije. Autor Vizantijske službe ovoga tipa svakao nije Grigorije Dvojeslov što je Stefan Aleksopulos pokazao na ozbiljan i zadovoljavajući način. Slična stvar je i sa palestinskom varijantom ove službe. Iako se na više mesta pominje Sveti Jakov kao mogući autor praforme Liturgije Pređeosvećenih darova to nije tačno i njen autor, poput svog vizantijskog kolege, takođe ostaje nepoznat. Međutim, veza između Svetoga Grada i ove vrste službe ipak postoji. Tri liturgijska izvora, od kojih je najpoznatiji Katedralni tipik crkve Vaskrsenja u Jerusalimu, Časnoga Krsta 43, ukazuju na postojanje posebne službe ovoga tipa u jerusalimskoj tradiciji.
Pitanjem opšteg porekla odnosno nastanka evharistijskih anafora, širim od problema pojedinačnog autorstva, bavili su se brojni liturgičari tokom prethodnog stoleća. Prvobitna hipoteza bila je teorija razgranavanja obreda, nemačkog teologa Ferdinanda Probsta. On je mislio da je postojao jedan primordijalni apostolski liturgijski poredak koji se posle tokom vekova razdvajao i širio u različite obrede. U ovoj teoriji svakako ima nešto istine, jer bi bilo nemoguće negirati postojanje jedne osnovne apostolske kirigme iz koje proističe celokupna hrišćanska teorija i praksa – pa i liturgijska praksa, ali ta kirigma se ne može identifikovati sa definisanim liturgijskim obredom.
Za smenu ove teorije, kako je pisao Bredšou, od presudnog značaja bila je hipoteza Dom Gregori Diksa po kojoj nije postojao jedan zajednički evharistijski apostolski arhetip drevne Crkve iz koga su onda izdvajane zasebne celine. Sa druge strane, drevne anafore imale su određeni zajednički imenitelj, nešto što ih je objedinjavalo – strukturu službe. Ovu strukturu bilo je moguće izvesti i na primeru tekstualno sasvim različitih predložaka.
Taft je pokazao da je i pre Diksa drugi nemački naučnik, orijentalista i liturgičar, Anton Baumštark raskrstio sa ovom teorijom u svom poznatom delu – Komparativna liturgija. Baumštark je pokazao da prva tri veka hrišćanske ere znaju za postojanje mnoštva lokalnih liturgijskih praksi koje su tokom vremena ujednačavane, procesom direktno suprotnim onome što je predlagao Probst.
– kraj u sledećem broju –