Pedeset godina Arheografskog odeljenja Narodne biblioteke Srbije

Uz pisanu i živu reč koja će teći ovih dana na temu dečanskih rukopisa, kao svojevrsnu ilustraciju koja ih prati vizuelno, Arheografsko odeljenje je u holu Narodne biblioteke postavilo izložbu pod nazivom „Predanje dečanskih rukopisa“.

U  Narodnoj biblioteci Srbije, na dan slave – Svetog Stefana Dečanskog, ove godine, bilo je puno razloga za slavlje. Obeležen je značajan jubilej – pedeset godina postojanja Arheografskog odeljenja Narodne biblioteke. Uz proslavu godišnjice obeležene su i delatnosti ovog Odeljenja vezane za naš znameniti kosovsko-metohijski manastir: izlazak iz štampe knjige Opis ćirilskih rukopisnih knjiga manastira Visoki Dečani; izlaženje 32. broja časopisa Arheografski prilozi; otvaranje Međunarodnog naučnog skupa Dečani u svetlu arheografskih istraživanja i svečano otvaranje izložbe pod nazivom: Predanje dečanskih rukopisa. Svečarske dane otvorili su upravnik Narodne biblioteke, Sreten Ugričić, državna sekretarka Ministarstva kulture, informisanja i informacionog društva RS, Snežana Stojanović Plavšić i načelnik Odeljenja Radoman Stanković, koji je govorio o istorijatu Odeljenja.
Prvi radovi na sistematskom opisu južnoslovenskih ćirilskih rukopisa otpočeli su 1959. godine formiranjem Arheografske komisije pri Savetu za kulturu NR Srbije. Razvijanjem poslova i otvaranjem interdisciplinarnog polja istraživanja (kodikološko, filološko, paleografsko, istorijsko, istorijsko-umetničko, filigranološko, istorijsko-književno i teološko) ovaj projekat je te 1961. godine preuzela Narodna biblioteka Srbije – i poverila ga svom novoosnovanom „Odeljenju za popis i opis ćirilskih rukopisa i srpskih u inostranstvu“. Iz ovog prvog, docnije je izraslo Arheografsko odeljenje. Osnivač i prvi rukovodilac Odeljenja bio je akademik Vladimir Mošin. On je definisao naučno-istraživački projekat i nazvao ga: „Opis južnoslovenskih ćirilskih rukopisa u zemlji i srpskih u inostranstvu“ čiji je krajnji cilj izdavanje Korpusa (serije) Opisa južnoslovenskih ćirilskih rukopisa. Od 1965. godine u finansiranju ove delatnosti Narodne biblioteke posebno učestvuje i Republički fond za naučni rad. Arheografska obrada rukopisa – kao osnovna delatnost ovog Odeljenja, podrazumeva potpuno naučno ispitivanje i opis svih starih ćirilskih rukopisa do XVIII veka u fondovima ondašnje Jugoslavije, a srpskih i drugih ćirilskih rukopisa jugoslovenskih naroda iz istog perioda u inostranim fondovima.
Iz predanog višedecenijskog rada tima stručnjaka ovog Odeljenja nikli su brojni naslovi monografija iz Korpusa kao što su:
Ćirilski rukopisi u povijesnom muzeju Hrvatske; Kopitareva zbirka slovenskih rukopisa u Ljubljani; Katalog ćirilskih rukopisa Manastira Hilandara sa Paleografskim albumom; Inventar ćirilskih rukopisa u Jugoslaviji; Opis ćirilskih rukopisa Narodne biblioteke Srbije sa Paleografskim albumom; Opis rukopisa i starih štampanih knjiga Eparhije budimske u Sentandreji; Ćirilske rukopisne knjige Cetinjskog manastira 14–18. vek.
Osim navedenih monografija izdata je i edicija Vodeni znaci i datiranje rukopisnih knjiga – Manastira Visoki Dečani, Muzeja Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, Svete Trojice kod Pljevalja, Manastira Hilandar od 14 do 17. veka, Manastira Krka, Manastira Nikoljac, Pećke patrijaršije, Manastira Savina.
Zatim: Filigranološki opis i album grčkih rukopisa od 14–19. veka u Centru Dujčev u Sofiji; Vodeni znaci srpskih ćirilskih rukopisa u Crkvenom istorijsko-arheološkom muzeju u Sofiji i srpskih rukopisa u Narodnoj biblioteci Ivan Vazov u Plovdivu; Vodeni znaci rukopisa Manastira Mileševa, Bistrica, Podvrh; Novo datiranje srpskih rukopisa u Rumunskoj akademiji nauka u Bukureštu, kao i u Vatikanskoj biblioteci, Univerzitetskoj biblioteci u Odesi i u Šafarikovoj zbirci Narodnog muzeja u Pragu.
Iz srpske diplomatike objavljena su dva kapitalna dela: Povelje Kneza Lazara i Povelje i pisma despota Stefana. Uz njih, tu je i nekoliko (od velikog broja urađenih) monografija i naučnih radova, saradnika Odeljenja, koji predstavljaju delimično završena istraživanja: Aktuelni jezički i tekstološki problemi u starim ćirilskim spomenicima; Studije iz istorije srpskohrvatskog jezika; Istorija srpskog jezika; Srpski rukopisi u Biblioteci Eparhije aradske; Stare srpske ćiriličke knjige u Arhivu SANU; Biblioteka Manastira Studenica; Zakonopravilo Sv. Save; Resavski krug pisara 1392–1427; Govor Pirota u 18. veku i veći broj monografskih dela i naučnih radova iz srpske arheografije, objavljenih po mnogim domaćim i svetskim naučnim časopisima.
Među fototipskim izdanjima su: Sofijska ilustrovana Aleksandrida i Hilandarska kondika iz 18. veka (zajednička izdanja sa Narodnom bibliotekom iz Sofije), Beogradsko četvorojevanđelje; Radoslavljevo jevanđelje; Rujansko četvorojevanđelje; Hilandarski medicinski kodeks; Studenički tipik Sv. Save i Izdanje Beogradskog parimejnika sa kritičkim aparatom. (Dodajemo i podatak da se još uvek u rukopisu nalazi i Opis ćirilskih rukopisa zbirke Radoslava Grujića u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu – koji čeka da ugleda svetlo dana.)
Ovih svečarskih dana obeležen je izlazak iz štampe najnovijeg kapitalnog dela srpske pismenosti i istorijskog prisustva na Balkanu i srpske arheografije, knjige Opis srpskih srednjovekovnih rukopisa Manastira Visoki Dečani, autora Dimitrija Bogdanovića, Ljubice Štavljanin Đorđević, Biljane Jovanović Stipčević, Ljupke Vasiljev, Lucije Cernić i Miroslave Grozdanović Pajić. U knjizi je opisano 157 kodeksa i 8 fragmenata koji su pisani ili prepisivani od kraja XIII do polovine XIX veka. Njima je priključeno još 10 kodeksa iz crkve u Crkolezu – koji su danas sastavni deo dečanske zbirke.

U svečanim prilikama, kao što je ovaj jubilej, običaj je da se podsetimo i na one koji su bili na čelu Odeljenja.
Akademik Vladimir Mošin, jerej, je osnivač i prvi rukovodilac Arheografskog odeljenja. Svestrani naučnik, teolog, vizantolog, slavista, tekstolog, paleograf, filigranolog – jednom rečju potpuni arheograf. On je, zajedno sa Brikeom i Lihačovim, dao osnovu relativno novoj istorijsko-filološkoj nauci, filigranologiji.
Akademik Dimitrije Bogdanović, teolog, pravnik, jedan je od najpoznatijih tekstologa među Južnim Slovenima, pisac, vizantolog, paleograf, istoričar, istoričar i teoretičar srednjovekovne književnosti, izuzetan poznavalac srpske medievistike, i pisac patroloških studija.
Akademik Irena Grickat Radulović, filolog, arheograf, pisac i pesnikinja. U svojim objavljenim rezultatima istraživanja skrenula je pažnju na more nedorečenih, ili neotkrivenih mesta koje nude srpski ćirilski spomenici i kojima je naša nauka dužna da pristupi što pre. Nastojala je da se razotkriju mnoge tajne koje kriju naši srednjovekovni rukopisi. Upućivala je na to da treba uključiti naučnike iz nekoliko naučnih grana – filologe, istoričare književnosti, tekstologe, istoričare umetnosti, filigranologe, poznavaoce nekadašnje filozofske i bogoslovske misli – insistirajući na multidisciplinarnom naučnom principu.

Akademik Aleksandar Mladenović, nedavno preminuli rukovodilac – jedan je od najplodnijih i najzaslužnijih srpskih lingvista našega doba, za koga je Pavle Ivić rekao da je „najznačajniji istoričar našeg književnog jezika posle Đure Daničića“. Bio je odličan poznavalac istorije srpskog narodnog i književnog jezika, od najstarijih vremena do druge polovine 19. veka. Nakon dolaska u Narodnu biblioteku Srbije, na mesto načelnika Arheografskog odeljenja, pokrenuo je časopis Arheografski prilozi. Prvi broj ove periodike izašao je aprila 1979. godine. Časopis karakteriše specifična naučna fizionomija. Svojom istraživačkom usmerenošću postao je jedini takav naučni časopis, ne samo u bivšoj Jugoslaviji i Srbiji, već i na Balkanu, posebno među Južnim Slovenima. U njemu se objavljuju rezultati proučavanja starih srpskih rukopisa i štampanih knjiga između 1494. i 1638. godine, koja arheografskom metodom osvetljavaju: jezik, grafiju, pravopis, paleografske crte, sadržaj, skriptore, iluminacije, vodene znake, zapise, poveze, istoriju knjige. Naučni rezultati u ovom časopisu koriste se ne samo u srpskoj i južnoslovenskoj, već i u slovenskoj arheografiji. Na dan slave Svetog Stefana Dečanskog, ove godine, promovisano je njegovo tridesetidrugo izdanje.
Arheografsko odeljenje Narodne biblioteke Srbije nastavlja da radi na tri osnovna projekta – istraživanje i opis južnoslovenskih ćirilskih rukopisa, tekstološko istraživanje i publikovanje starih srpskih ćirilskih spomenika, kao i istorija srpskoslovenskog književnog jezika u rukopisnim i štampanim spomenicima srednjeg veka. Na ovim temama, uz spoljne saradnike, u samom Odeljenju danas rade: načelnik Radoman Stanković, dr Jasmina Nedeljković Kovačević, dr Dragana Novakov, mr Ljiljana Puzović, mr Milanka Ubiparip, Jovana Stanojlović, Vladan Trijić i Svetlana Zgrabljić.
Uz pisanu i živu reč koja će teći ovih dana na temu dečanskih rukopisa, kao svojevrsnu ilustraciju koja ih prati vizuelno, Arheografsko odeljenje je u holu Narodne biblioteke postavilo izložbu pod nazivom: „Predanje dečanskih rukopisa“. Na njoj je izloženo simboličnih 33 rukopisa – otvorenih na najlepšim stranicama – sa zastavicama, inicijalima i svakovrsnim pisarskim ukrasima. Tu su bogoslužbene, bogoslovske i druge manastirske knjige, među kojima je i jedini sačuvani prevod nestalog grčkog originala, kao i Pomenik manastira Dečana, dopisivan tri veka.
 Obilaskom izložbe „Predanje dečanskih rukopisa“, posetiocu se neminovno nižu slike iz njihove istorije. Na tom mestu ne možemo, a da ne osetimo ponos i pred sobom i pred svetom, što smo upravo mi njihovi baštinici.
Svesni koliki je značaj posla koji obavljaju zaposleni u Arheografskom odeljenju za srpsku kulturu i identitet naroda, uz sećanje na sve koji su tu nekada radili, i na one koji nisu više među nama, pridružujemo se čestitkama povodom jubileja, sa željom da i ubuduće nesmetano rade na svom svetom poslu!