Pričasnici netvarne svetlosti u tami istorijskog pada

Bogoljubivi knez Lazar prima Sinaite, videvši u njima vidljivi blagoslov za narod koji započinje novu etapu u svom životu i postojanju. Malobrojni hagiografski izvori ustupaju mesto narodnoj tradiciji koja novonastala opštežića oko Morave, prema Dunavu i Timoku, u današnjoj centralnoj i istočnoj Srbiji vezuje za ličnosti podvižnika.

Veze srednjovekovne Srbije sa Sinajskom Gorom, čvrsto uspostavljene u vreme Sv. Save, negovale su se naročito preko monaha, ali i predstavnika vlastele koja je od tamošnjih duhovnika tražila duhovne pouke. Sinaj je biblijski toponim, mesto susreta Boga i stvorenog čoveka, mesto na kome se izlila blagodat bogopoznanja, ujedno i ontološkog otkrivenja Božanstva kao „Onoga koji jeste“. To je mesto na kome je prorok Mojsej primio tablice zakona, i sa klasičnom hrišćanskom erom postaje obitavalište pustinjaka i opštežitelja. Manastiri čiji su ktitori vizantijski carevi, gde ikonografska rešenja u umetnosti VI i VII veka insistiraju na temama kao što su Preobraženje Gospodnje, što je anticipiralo isihastičke manire i opšta mesta XIV veka.
SRBI I PRAVOSLAVNI ISTOK
Uticaj Sinaja i sinaitskog monaškog predanja dolazio je do Srba na Balkan i preko nemanjićkih zadužbina u Svetoj Zemlji. Od sredine, naročito u drugoj polovini XIV veka, srednjovekovne srpske oblasti bivaju utočište i gostoljubiva teritorija za grupe, organizovane i raštrkane, koje se tamo nastanjuju, trpeći progone, nesigurnost od agarjansko-ismailćanske najezde koja se razlila po južnom i jugoistočnom Balkanu. Osnivačem ovog duhovnog pokreta smatra se Grigorije Sinait koji je 1326. prešao na Svetu Goru gde je okupio poveću grupu učenika.
SINAITI U SRPSKIM ZEMLjAMA
Na prestolu Pećkih patrijaraha našao se, posle smrti cara Uroša (†1371) i Patrijarha Save IV (†1375), Jefrem, monah istočnog tipa, bez naročitog osećaja za političke potrebe i trenutak, čovek Crkve eshatološkog usmerenja, duhovnik smutnog vremena. Izvori svedoče da je bežao od izbora za patrijarha na saboru u Peći, a bio je dva puta na tronu (1375–1380) i (1389–1400) godine. Pojava takvog karaktera na kormilu Srpske Crkve svakako je morala da deluje podsticajno za istočne monahe koji su bili primorani da krenu u seobu, videvši u moravskoj Srbiji i Zeti Balšića sigurnu luku, odnosno boravište zgodno za život u neometanom podvigu. Njegov stariji savremenik i član visoke jerarhije Srpske Crkve je i Mitropolit serski Jakov, koji je poticao od duhovne dece Grigorija Sinaita. Učenik se pominje u Žitiju svoga učitelja kako je „pod njegovim rukovodstvom postigao visinu vrline da se udostojio arhijerejskog dostojanstva“. U jednom svom zapisu Mitropolit Jakov Serski (1346–1360) seća se Sinajske Gore posvedočujući svoju ljubav prema njoj: „O, Sinaju, svetlosti očiju mojih! O, Sinaju, kako je velika moja žudnja ka tebi, jer u ognju neopalimom bi spasen, sačuvaj me od ognja večitog“! Nakon smrti cara Dušana 1355. godine, nastupile su borbe vlastele za političko vođstvo, srpski državni život se svio oko sliva triju Morava i prema Podunavlju. Knez Lazar (1371–1389) koji je sa kraljem Tvrtkom 1373. pobedio Nikolu Altomanovića, pretendujući na političko nasleđe svetorodne dinastije i nemanjićkog suvereniteta, potpisivao se kao „Stefan Knez Lazar, Gospodin Srbljem i Podunaviju“. Crkvena jerarhija je podržala „čestitoga kneza“, a pod njegovim pokroviteljstvom nastaje niz novih manastira, baš u oblastima novog političkog i kulturnog života novonastale epohe. Bogoljubivi knez Lazar prima Sinaite, videvši u njima vidljivi blagoslov za narod koji započinje novu etapu u svom životu i postojanju. Malobrojni hagiografski izvori ustupaju mesto narodnoj tradiciji koja novonastala opštežića oko Morave, prema Dunavu i Timoku, u današnjoj centralnoj i istočnoj Srbiji vezuje za ličnosti podvižnika. U takvoj grupi nalaze se sledeće svetinje: Ravanica, Gornjak, Ljubostinja, Vitovnica, Tumane, Rukumija, Sisojevac, Jošanica, Drenča, Nova Pavlica, Veluće, Naupare, Koporin, Pavlovac na Kosmaju i drugi.
Iz grupe učenika Sv. Grigorija Sinaita, najznačajniji od onih koji su prešli u Srbiju, svakako je Sv. Romilo Ravanički, upokojen 1376. godine, čija se grobnica sa moštima nalazi u priprati Manastira Ravanica. Žitije mu je napisao savremenik Grigorije Sinait, poznatiji kao Mlađi ili Grigorije Ravanički. Rajko ili Rusko, poreklom iz Vidina, odlazi u Zagoru gde se kod Trnova monaši u Manastiru Sv. Bogorodice Odigitrije i dobija ime Roman. Zatim odlazi u Trakiju, u Paroriju, gde se pridružuje Grigoriju Sinaitu – Starijem od koga prima sinaitska predanja i pouke, kao velikoshimnik. Posle Maričke bitke 1371, ugroženosti Sv. Gore i susednih krajeva od Turaka, preko Valone dolazi u Srbiju. Iz poznijih prepisa autentičnih povelja kneza Lazara i Patrijarha Spiridona od 17. maja 1379. za Manastir Presvete Bogorodice u Ždrelu Braničevskom, današnji Gornjak, kaže se „da se starac Grigorije sa svojim kaluđerima potrudio oko podizanja i gradnje toga hrama“. Ovaj Grigorije Gornjački ili Sinait – Mlađi, po nekima je Srbin poreklom, a po drugima Jelin iz okoline Smirne, koji se pre boravka u Srbiji podvizavao u Kipru, Kritu, Sinaju, Paroriji trakijskoj i Svetoj Gori.
MOLITVENICI I PODVIŽNICI
Pored najpoznatijih Sinaita: Romila, Romana Ravaničkog i Grigorija Gornjačkog, koji su kao prosijavši upisani u kalendar Srpske Pravoslavne Crkve, svedočeći nam tako o jednoj sjajnoj epohi molitvenika i bogoljubivih ljudi, spisak srpskih sinaita se ne iscrpljuje. Sinaiti su bili duhovni pokret isihastičkog karaktera, naglašenog anahoretskog i tihovateljskog tipa, koji je okupljao i druge sveštenomonahe o čijoj svetosti svedoče šturi zapisi i kratke žitijne beleške. Narodno, usmeno predanje mnogo više pripoveda o ovim isposnima, svetim skrovitim mestima i njihovim kivotima sa svetim moštima. Usmeno predanje zabeleženo i fiksirano sredinom XIX veka nabraja sedmoricu Sinaita koji se nastanjuju u srpskim zemljama i započinju svoju misiju.
Težnja ka sedmici, kao svetom broju, teško da odgovara istorijskoj stvarnosti jer je broj ovih „čuvara svetih vrlina“, kako ih naziva Konstantin Filosof bio mnogo veći. Tako se zna da Danilo Sinait pripada drugoj polovini XIV veka, a njegove su se mošti nalazile u Manastiru Blagoveštenje u Ždrelu koji je propao u nemirima Kočine Krajine krajem XVIII veka. U Manastiru Rukumija nalazile su se mošti Sv. Martirija, propale za vreme Karađorđevog ustanka, o čemu svedoči u svom izveštaju i egzarh beogradskih mitropolita Maksim Ratković 1733. godine. Predanje navodi i Nestora, brata Sv. Romana Sinaita, koji je podigao crkvu u Vitkovcu kod Aleksinca. Prepodobni monah Sisoje se pominje u povelji kneginje Milice iz 1398, a veruje se da mesto Sisojevac kod Ravanice čuva uspomenu na njegove zemaljske podvige. Ime Zosima Sinaita se dovodi u blisku vezu sa Manastirom Tumane kod Golupca, gde se nalaze i njegove mošti. Narodno predanje pamti Andreja Sinaita, koji je zauzdao mečku zmijom i na njoj jašući došao vladici, što je projekcija nekih naročitih narodnih osećanja. Priča o prilično nepoznatom kaluđeru koji je odbijao darodavce, jer je na njegov priziv nad kesom zlatnika: „Pošteni, priđite“!, samo jedan dukat krenuo prema njegovom isposničkom liku, takođe bi se mogla vezati za Sinaite. Dalje, se pamti Jov Sinait, koji je živeo u mestu Prekopeča kod Manastira Drača i Joša Sinait (Jovan ili Josija?), čije mesto podviga beše pećina ispod brda Šarenik kod Jošanice, nedaleko od današnje Jagodine. Vavila se podvizavao u klisuri Ravaničke rečice, a toponim Sinaje u Metohiji lako može biti vezan za ovaj duhovni pokret. Narod zna za Sinaite, koji se u hagiografskoj literaturi nazivaju „anonimni“, a živeli su – trojica u Manastiru Sv. Petke kod Paraćina (iz savremenih izvora kraja XIV veka poznat kao „Pustinja Leštjanska“), jedan u Manastiru Vitovnica kod Petrovca na Mlavi, itd. Imena Dionisija i Nikolaja Sinaita se teže vezuju za neke konkretne toponime.
Prisustvo Sinaita u Srbiji, koja je bila krajem XIV veka na udaru inovernog osvajača, dalo je duhovnog podsticaja borbi za hrišćanstvo, osvežilo je izvore autentičnog crkveno-bogoslovskog predanja koje se plodotvorno odrazilo na brojna kulturna polja, kao što su književnost i umetnost.