www.pravoslavlje.rs


Povodom 21. godišnjice Republike Srpske

Istorijski temelji Republike Srpske

Radovan Pilipović

U odnosu na „dugi“ XIX vek, koji je, iako prožet iskušenjima raznih vrsta, srpskom narodu donosio kulturni, ekonomski i politički uspon, „brzi“ XX vek ispunjen je tragizmima koji su uspon prethodnog stoleća u priličnoj meri obesmislili. Okvir južnoslovenske državne zajednice, podjednako monarhističko–unitaristički i republikansko–socijalističko–federativni nije pružao srpskom narodu uslove za društveni napredak. Svest i bolno pamćenje demografskih gubitaka iz Drugog svetskog rata, masovna stradanja stanovništva, naročito na prostoru savremene Hrvatske i Bosne i Hercegovine, primoravala su srpski narod da u prilike početkom devedesetih godina uđe smelo, zrelo i odgovorno.

Republika Srpska je međunarodno priznato političko biće srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. To političko biće je izraz demokratskih težnji, a rodilo se u nametnutoj oružanoj borbi – Odbrambeno–otadžbinskom ratu, vođenom 1992–1995. godine. Taj entitet je institucionalni garant da Srbi Bosne i Hercegovine jesu konstitutivan narod, sa pravom na nacionalna obeležja, demokratski život, ekonomski i kulturni razvoj. Republika Srpska fokusira dvovekovne težnje naroda između Une i Drine da bude deo obnovljene moderne srpske države, da izađe ispod orijentalne tiranije azijatskog osvajača i da se prisajedini evropskoj porodici. A o tome je pevao i Dositej Obradović 1804. godine:
„Vostani Serbije i Serblje vozbudi! [...]
Bosna sestra tvoja, na tebe gleda
i ne želi tebi nikakvoga vreda.
Hercegova zemlja i Černaja Gora
Daleke države, ostrovi i mora“.
Takve težnje su projavljene u sporadičnim ustancima 1809, 1836, 1858, a naročito 1875–1878. godine kada je, po okupaciji Bosne i Hercegovine, nova strana sila, Austrougarska, „došla na gotovo“. Berlinski kongres joj je dao mandat da posle srpskih ustaničkih napora sprovodi politiku neutralizacije Srpstva. U ovim činjenicama se u najvećoj meri nalaze koreni sadašnjih međuetničkih odnosa u Bosni i Hercegovini. Crno–žuta monarhija je to radila na različite načine: kroz favorizovanje muslimana kao drugačijeg stanovništva, suprotstavljenog pravoslavnim Srbima, preko gušenja srpskog nacionalnog imena u Crkvi i u školi, pa do forsiranja imaginarnog „bošnjaštva“ i angažovanja doseljenih rimokatolika (Čeha, Poljaka, Mađara, Slovaka) u činovničkom birokratskom aparatu. Aktivno se radilo na rasađivanju hrvatske svesti preko novouspostavljene jerarhije novih biskupija kod domicilnog stanovništva latinskog obreda, vekovima pod franjevačkom duhovnom brigom. Malo se zna za prva politička organizovanja franjevaca zapadne Hercegovine pre okupacije 1878, na koje je Ilija Garašanin računao kao na „narodu dobromisleće fratre“ koji imaju srpski nacionalni predznak. Grga Škarić, franjevac sa Širokog Brijega, je osnovao 1869. godine „Društvo omladine rimokatoličke u Hercegovini“, ujedno razradivši plan za oslobođenje od Turaka. Na jednom mestu je konstatovao: „Narod ercegovački vas to je narod srpski brez da i ikakvoga drugoga u istome umiješenja ima, i to sami oni isti prizanju iz svojih običaja, iz svoga narečija i iz predanja od nezapamćenog vremena svojih predaka...“ (vidi: Đoko Slijepčević, Pitanje Bosne i Hercegovine u XIX veku, Keln 1981, str. 47). Govorimo upravo o franjevcu iz mesta u kome se ovih dana podiže spomenik „hrvatskoj ćirilici“! Ideolozi i logističari Bošnjaštva imali su i plan da uz reku Drinu naprave etničku branu i kordon prema Srbiji kako bi rasekli prirodnu etničku celovitost jednog naroda. Mehmed–beg Kapetanović Ljubušak (1839–1902), folklorista i književnik, 1886. godine veli: „Baška je vjera, baška narodnost“. Još izraženije i jasnije kod pesnika Mostarca Osmana Đikića kome „sveta vjera – Islam“ nije prepreka da mu „kuca srpsko bilo“!
Granice Republike Srpske nije odredilo samo bojno polje između tri suprotstavljene strane, nego i volja i nahođenje velikih sila. Za srpski narod ona nije samo važna zbog entitetskih međa, skupo i krvavo plaćenih i zarađenih. Ona je nosilac duha nepomirljivosti sa nacionalnim nestankom i majorizacijom. U tom smislu Dejton je još značajniji što Srbima daje onu konstitutivnost koju se namerila da joj oduzme politička koncepcija SDA Alije Izetbegovića i njegove „Islamske deklaracije“. Nećemo preterati ako kažemo, a to ističu mnogi analitičari danas, da je Republika Srpska najznačajnija tekovina srpskog naroda u XX veku. (Željko Jandrić, Kratka istorija Srba u BiH, Šipovo 2012, str. 68).


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/1101/tekst/istorijski-temelji-republike-srpske/