Crkveno zadužbinarstvo kod Srba

Dr Radomir Milošević, Smederevo 2005, strana 460

Knjiga proučava crkveno zadužbinarstvo srpskog naroda u vremenskom rasponu od doseljavanja na Balkan i primanja Hrišćanstva, pa sve do naših dana. Viševekovni kontinuitet zadužbinarstva (kako u vremenu slobodne srpske države, tako i u vremenu ropstva) po autoru svedoči da je ono, uz krsnu slavu i mobu, postalo karakterna odlika pravoslavnih Srba. O tome na svoj način svedoči i postojanje srpskih zadužbina na svim kontinentima gde ima Srba, a to pokazuje i činjenica da u njemu učestvuju svi društveni slojevi. Srpski srednjovekovni vladari su najpoznatiji zadužbinari, ali to su i srpski despoti u Ugarskoj i srpski vladari modernog vremena. Njih je sledila vlastela, a kasnije tim putem idu narodni prvaci, knezovi, spahije i vojvode. U vremenu ropstva i kasnije, njima se pridružuju trgovci, zanatlije, industrijalci i drugi. Tada zadužbinarstvo silazi u narod, lično zadužbinarstvo prerasta u kolektivno, narodno zadužbinarstvo u kome učestvuju svi, bez obzira na zanimanje i zvanje.

Iako je kao ugled poslužilo zadužbinarstvo u Vizantiji, srpska pobožnost je u njemu našla mogućnost da se konkretno izrazi. Motivi izgradnje zadužbina su mnogostruki, ali je najčešće u pitanju doksologija, tj. želja da se ime Božje slavi, kao i lična zahvalnost Bogu za sve što je zadužbinar za svog života primio ili stekao. Zadužbina je molitveni prinos Bogu, uzdarje od darova primljenih od Njega. Pored te opšte zahvalnosti, postoji i zahvalnost za konkretnu Božju intervenciju u pojedinim trenucima zadužbinarevog života, najčešće za izlečenje od bolesti ili izbavljenje iz raznih nevolja. Zahvalnost se iskazuje i Presvetoj Bogorodici i svetiteljima, koji su se, po Božjem dopuštenju, javljali kao brzi pomoćnici u životnim burama i nedaćama. Autor je negirao postojanje čisto političkih i crkveno-političkih motiva u srpskom srednjovekovnom zadužbinarstvu, o čemu je poslednjih decenija mnogo pisano, i mnoštvom primera pokazao da je vera, a ne politika, temelj zadužbinarstva.

Greška je što se u našem vremenu obraća pažnja samo na umetničku vrednost starih zadužbina, jer su njihova istorijska vrednost i duhovna uloga mnogo veće. To su „bela sunca i sazvežđa naše istorije koja su osvetljavala sve istorijske epohe ozarujući narodnu dušu, i svedočeći o postojanju jedne besmrtne lepote, građenja, delanja i stvaranja u neprolaznoj narodnoj egzistenciji“. U zadužbinama se svaki put doživljava „pričešće duše prošlošću i svetinjom“ i doživljava blaženstvo u srcu.

Srednjovekovne zadužbine podizane su uglavnom na rekama, da simbolično ukažu na svoje neiscrpne izvore, na kojima se srpski narod vekovima napaja živom vodom sa Hristovog istočnika. Zadužbine su vekovni čuvari narodne svesti, svedoci narodnog podviga i besprimernih patnji kroz istoriju. Garanti i pečati na hrisovulju narodnih prava na opstanak i postojanje. Na tim temeljima počiva zgrada vere i svetosti srpskog naroda.

Autor je izložio srpsko zadužbinarstvo hronološki u četiri perioda: prenemanjićki, nemanjićki, vreme ropstva i tuđinske vlasti i savremeno zadužbinarstvo koje obuhvata XIX i XX vek. Radi preglednosti izloženo je prvo zadužbinarstvo svetovnjaka, a potom članova crkvene jerarhije. Posle izlaganja zadužbinarstva na srpskom etničkom prostoru, izloženi su rezultati zadužbinarstva izvan srpskog etničkog prostora. Uloga srpskog zadužbinarstva na tim prostorima daleko je veća i važnija, jer čuva ne samo dušu od propasti, već i nacionalno ime od istrebljenja. Zadužbine to vekovima čine i tu će ulogu vršiti i u budućnosti, kao što kaže narodni pesnik: „I naše će zadužbine služit’ od vijeka do suda Božjega“. A ime će se zadužbinara pominjati „pred oltarom Crkve i plemena, dok je sunca i dok je meseca“.

Protojerej Dragan Protić