Pravoslavna emigracija do Oktobarske revolucije

Pored pravoslavnih Rusa, u Sjedinjene Američke Države su se, od samog njihovog osnivanja, doseljavali i pripadnici drugih pravoslavnih naroda i to najviše Grka, Srba, Arapa i Albanaca. Svi oni bili su sudeonici tzv. „nove emigracije“, trećeg i poslednjeg talasa emigranata koji je od 1890. godine u Ameriku doneo oko 6 miliona ljudi. Organizacija pravoslavnih grčkih parohija je od samog početka bila nezavisna od ruske Pravoslavne misionarske eparhije. To, međutim, nije bio slučaj sa pravoslavnim Srbima, Arapima i Albancima čije su se parohije uključile u multietnički sastav Misionarske eparhije, pridružujući se i saučestvujući u njenim misionarskim naporima, i samim tim postavši deo onog što se u tom trenutku prepoznavalo kao „Imigrantska Crkva“.

Najveći deo grčke imigracije je u Ameriku pristigao u dva navrata. U prvom navratu, od 1890 do 1910. godine, procenjuje se da je pristiglo oko 300.000 Grka, s tim da ih se najveći broj uselio posle 1905. godine. Ostalih oko 300.000 pristiglo je u razdoblju od 1911. do 1920. godine. Grci su iz Grčke emigrirali, kao i Sloveni, uglavnom iz ekonomskih razloga, ali nije bila bez značaja ni politička nestabilnost, jer su Grci, kao i Srbi, dugo ostali pod teškom turskom okupacijom koja je, posle 1897. godine, prouzrokovala stalne ratove u regionu Balkana. Zbog toga se na poziv matične države oko 40.000 grčkih Amerikanaca vratilo da učestvuje u Prvom balkanskom ratu, dajući značajan doprinos borbi grčkog naroda za slobodu.

Za razliku od Slovena koji su se većinom naseljavali u oblasti Istočne Amerike i blizu velikih rudnika uglja, Grci su imali tendenciju naseljavanja u prigradskim i gradskim naseljima srednjeg Zapada, gde je industrija bila veoma jaka. Godine 1920. u gradskim sredinama Njujorka, Čikaga i Bostona živelo je 88% od celokupne grčke populacije. Te jake etničke zajednice su i izdejstvovale 1892. godine, preko svoje organizacije Atinsko društvo, stvaranje posebne Grčke pravoslavne parohije u Njujorku. (Pre toga je u Njujorku postojala rusko-grčka kapela koja je bila pod okriljem Misionarske eparhije, a koja je zatvorena 1883. godine). Ne nalazeći za shodno da zatraži sveštenika od ruskog vladike iz San Franciska tj. Misionarske eparhije u Americi, uprava pomenute organizacije se odlučila da kontaktira Sveti sinod Grčke pravoslavne crkve. U želji da organizuje ne samo bogosluženje na grčkom jeziku, nego i parohiju na grčkoj etničkoj osnovi mimo kanonske vlasti Misionarske eparhije, ova uprava je tako napravila presedan koji je promenio tok razvoja Pravoslavne crkve u Americi. U periodu od 1892. do 1920. godine, preko 150 novih grčkih parohija je sledilo primer spomenute parohije njujorške.

Misionarska eparhija u Americi, pak, učinila je sa svoje strane značajan pokušaj opsluživanja grčke zajednice. Posebno su u zapadnom delu Amerike grčki laici bili sastavni deo parohija koje su bile uključene u Misionarsku eparhiju. Veliki broj grčkih sveštenika služio je u njenim multietničkim parohijama. Čak je i grčki sveštenik i arhijerejski namesnik za Zapad Misionarske eparhije, Majkl Andrias, posetio Vaseljenskog patrijarha 1912. godine, zvanično tražeći da Vaseljenska Patrijaršija predloži pogodnog kandidata za episkopa unutar Misionarske eparhije koji bi opsluživao nezavisne grčke parohije. Međutim, usled snažnog pritiska Turske, koja je već bila upozorila Patrijaršiju da se ne meša u anti-turske američke parohije, ova molba je u Carigradu odbijena. Tadašnji nadležni Episkop Misionarske eparhije, budući Patrijarh ruski Tihon, služio je svetu Liturgiju u „nezavisnoj“ grčkoj parohiji u Čikagu na čisto grčkom jeziku. Međutim, došavši u Njujork 1904. godine, i budući neupućen u „nezavistan“ status tamošnje parohije, doživeo je da bude napadno zamoljen od gnevne uprave da napusti parohiju.

Rana srpska emigracija pomogla je formiranje prvih pravoslavnih parohija u SAD u Nju Orleansu (1864) i San Francisku (1868). Većina naših emigranata bila je sa područja Kosova i Metohije, koji su tada još bili pod Turcima, i većina od njih je u Ameriku pridošla u periodu od 1890. do 1915. godine. Srpska populacija u Americi u to vreme nije bila mnogo velika. Do 1917. godine broj Srba emigranata u Americi bio je oko 40.000. Taj broj bi, bez sumnje, bio u porastu, ali je, zbog odlaska velikog broja Srba iz Amerike u Balkanske ratove i Prvi svetski rat, opao. Prva u toj multietničkoj sredini, jasno prepoznatljiva, Srpska pravoslavna parohija u Americi osnovana je u Džeksonu, država Kalifornija, 1892. godine od strane arhimandrita Sevastijana Dabovića. Sin jednog od najstarijih poznatih srpskih emigranata u Americi. „Engleski propovednik“ katedrale u San Francisku, koja je bila pod Misionarskom eparhijom, arhimandrit Sevastijan je organizovao i druge multietničke pravoslavne parohije širom zapadne obale Amerike, uključujući Sijetl i Portland. Plan patrijarha Tihona bio je da se pod Misionarskom eparhijom formira Srpska pravoslavna eparhija Čikago, na čelu sa vikarnim episkopom koji bi objedinjavao srpske parohije locirane uglavnom blizu velikih čeličana u državi Pensilvanija i široj okolini Čikaga. Za vikarnog episkopa planirao je da postavi arhimandrita Sevastijana, ali usled stalnih odlaganja i drugih razloga taj plan je ostao neostvaren, tako da je 1913. godine savez srpskih parohija predložio napuštanje jurisdikcije američke Misionarske eparhije i zatražio priključenje Crkvenoj matici u Beogradu. Međutim, zbog komplikovane političke situacije i ratnog stanja u Srbiji, odgovor nije dolazio.

U međuvremenu, zahvaljujući dobroj volji obeju strana, uključujući obećanje Misionarske eparhije da rezerviše četiri strane u njihovom mesečnom biltenu Ruski pravoslavni američki glasnik za Srpsku pravoslavnu zajednicu, odnosi između Misionarske eparhije i 19 srpskih parohija su bili potpuno obnovljeni do 1916. godine.

Godine 1917, usled prevratničkih dešavanja u Rusiji, ruska Misionarska eparhija u Americi bila je onemogućena da, kako je planirano, hirotoniše arhimandrita Mardarija Uskokovića za episkopa srpskih parohija u Americi, i zato 1919. godine upućuje ovog srpskog arhimandrita u Beograd da tamo primi episkopski čin. Međutim, tada tek izabrani patrijarh Dimitrije odlučio je da arhimandrita Mardarija postavi za nastojatelja manastira Rakovica. Posle mnogih zahteva srpske emigracije u Americi, srpski patrijarh napokon šalje na to mesto Svetog Vladiku Nikolaja Velimirovića, koji tamo ostaje sve do 1923, kada ga zamenjuje kao administrator postavljeni arhimandrit Mardarije. Arhimandrit Mardarije je proizveden u episkopski čin 1926. godine.

Opštepoznata kao „sirijanska“, pravoslavna emigracija arapskog porekla u Sjedinjene Američke Države počela je da pristiže od 1878. godine. Do 1895. godine, arapska pravoslavna zajednica, ogranizovana oko Sirijskog pravoslavnog dobrotvornog društva u Njujorku, postala je dovoljno velika da zatraži postavljenje sveštenika od ruske Pravoslavne misionarske eparhije. Krajem 1895. godine, arhimandrit Rafail (Hauavini), bivši profesor arapskog jezika na Pravoslavnoj bogosloviji u Kazanu (Rusija), preuzeo je dužnosti prvog arapskog pravoslavnog sveštenika u Americi. Arhimandrit Rafail, koji je veoma mnogo putovao šireći misiju Crkve, do 1905. godine organizovao je još šest arapskih parohija po celoj Severnoj Americi, i to u državama Nebraska, Masačusets i u Kvebeku (Kanada).

Za razliku od Grka i unijata koji su pristizali pojedinačno, iako masovno, pravoslavni Arapi uglavnom su emigrirali u čitavim porodicama. Želja za stabilnošću i izbor zanimanja (mnogi su bili zanatlije, preduzimači i trgovci) olakšala je njihovu brzu kulturnu asimilaciju u Americi.

Arapska emigracija u Severnu Amerku se ubrzala posle 1908. godine, kada je Otomanska imperija nametnula obaveznu vojnu službu za sve one koji žive na njenoj teritoriji. Pod pastirskim rukovodstvom Misionarske eparhije, broj arapskih parohija od 1905 do 1915. godine se učetvorostručio (od 6 na 24). Velika zasluga za to misionarsko delo pripada episkopu Rafailu, koji je u čin episkopa hirotonisan 1904. godine od potonjeg Svjatejšeg patrijarha Tihona, tadašnjeg arhiepiskopa Američke misionarske eparhije. Episkopa Rafaila prerana smrt zatekla je 1915. godine, a za njegovog naslednika je određen arhimandrit Aftimos (Ofiš), koji je ubrzo zatim proizveden u episkopski čin.

Iako Pravoslavlje na teritoriji Albanije datira još od drugog veka, a pravoslavni u Albaniji istorijski čine oko 25% stanovništva, prva pravoslavna sv. Liturgija na albanskom jeziku služena je ne u Albaniji, već u državi Masačusets.

U periodu pristizanja „nove emigracije“, u Sjedinjene Američke Države se, u vremenu od 1890. do 1920. godine, iz jugoistočne Alabanije doselilo oko 25.000 Albanaca, i to pretežno u okolinu Bostona. Uglavnom su to bili pravoslavni Albanci, mada je bilo i nešto malo rimokatolika i muslimana. U kasnijim godinama posle preuzimanja vlasti od strane komunista, kada je Crkva bila strašno gonjena, Albanska pravoslavna crkva je opstala samo u rasejanju, organizujući se upravo u okolini Bostona (1960–1989), gde je pravoslavna albanska zajednica bila najjača. Slično ostaloj pravoslavnoj emigraciji, i albanska pravoslavna emigracija je bila sačinjena uglavno od mladih nepismenih seljaka, koji su spas od teške ekonomske situacije u svojoj zemlji tražili u pečalbi. U periodu posle Prvog svetskog rata, kao i drugi emigranti sa Balkana, i pravoslavni Albanci su se vraćali u svoju otadžbinu, tako da ih se u tom periodu posle rata iz Amerike iselilo negde oko 10.000.

Još od drugog veka, na teritoriji Albanije se sve službe, škole i ostale aktivnosti u Pravoslavnoj crkvi obavljaju na grčkom jeziku. U toku devetnaestog veka, kada su sve nacije na Balkanu dobile veliku potrebu isticanja svog nacionalnog identiteta, pravoslavni Albanci su pokušali da u Pravoslavnu crkvu u Albaniji unesu albanska nacionalna obeležja, kao što su jezik i ostalo. Svi pokušaji da dođe do jedne takve promene prošli su neuspešno. Štaviše, neretko su takvi ljudi bili ekskomunicirani iz Crkve od strane grčke jerarhije. Zbog slabe obrazovanosti albanske populacije i lošeg vladanja grčkim jezikom, jevanđeoska reč sve je teže dopirala do albanskih ljudi, što je bitno oslabilo sveukupno delovanje Pravoslavne crkve na tom području.

Početkom prošlog veka, nacionalni zanos je snažno zahvatio albansku emigrantsku zajednicu u Severnoj Americi. Kada je, 1906 godine, grčki sveštenik iz „nezavisne“ grčke parohije u Hadsonu, država Masačusets, odbio da sahrani pravoslavnog Albanca koji je bio izraziti nacionalista, albanska pravoslavna zajednica se obratila ruskoj Misionarskoj eparhiji za pomoć u organizovanju nezavisne albanske parohije unutar same Misionarske eparhije, u kojoj bi služba i svaka druga aktivnost bila na albanskom jeziku. Godine 1908, od strane mitropolita Platona, koji je imao veliko razumevanje za potrebe albanske pravoslavne zajednice, u episkopski čin uzveden je Teofan (Fan) Noli (1882–1965), poznat kao izrazito nacionalno orijentisani pravoslavni Albanac, koji je uz to bio i parohijski pojac. Episkop Teofan je organizovao još pet albanskih parohija, uglavnom u Masačusetsu, kao albansku Pravoslavnu misiju u Americi pod pokroviteljstvom ruske Misionarske eparhije.

Kasnije, episkop Teofan se vratio u Albaniju kao albanski delegat u Ligi Naroda, i 1923. godine postao arhiepiskop Albanske pravoslavne crkve. Jedno vrlo kratko vreme zauzimao je i poziciju premijera u vladi Albanije do državnog udara 1924. godine, kada je sa te pozicije zbačen. Emigrirao je u Nemačku i 1932. godine se vratio u Sjedinjene Američke Države. Završivši studije na Harvardu, prevodio je pravoslavne bogoslužbene knjige i svete Oce na albanski jezik. Zanimljivo je i to da je on privi preveo Šekspirova dela na albanski. Albansku Pravoslavnu zajednicu vodio je do svog upokojenja 1965. godine.

Iako su Jevreji iz Rumunije pridošli u Ameriku još pre 1880. godine, pravoslavni Rumuni u većem broju počinju da se doseljavaju tek posle 1895. Procenjuje se da broj pravoslavnih Rumuna koji su emigrirali u Ameriku do 1920. godine dostiže 50.000. Pored ekonomskih razloga koji su bili glavni razlozi emigriranja iz Istočne Evrope u Ameriku, pravoslavni Rumuni su imali još jedan vrlo bitan razlog, a to je ugrožavanje osnovnih kulturnih i verskih prava od strane Mađara. Naime 1867. godine, mađarska vlastela u Transilvaniji započela je program prisilne mađarizacije rumunske populacije. Zbog teškog pritiska koji je rumunski narod trpeo u krajevima koji tada nisu pripadali Rumunskom kraljevstvu, a to su bili neki delovi Banata i Moldavija, najveći broj emigranata je bio upravo iz ovih oblasti. Po završetku Prvog svetskog rata, kada su pomenuti delovi Banata i Moldavija pripali Rumunskom kraljevstvu, preko dve trećine rumunskih emigranata se vratilo u svoju otadžbinu.

U to vreme rumunski narod u Americi živeo je u veoma razuđenim zajednicama i bio stalno u pokretu. To nije povoljno uticalo na formiranje rumunskih pravoslavnih parohija. Duhovne potrebe naroda, kao što su bogosluženja, krštenja, venčanja i sahrane, zadovoljavali su putujući sveštenici koji su putovali širom američkog srednjeg Zapada i kanadskih provincija.

Uledajući se na primer Grka koji su sveštenstvo tražili od episkopa iz njihove otadžbine, Rumuni su blagoslov i sveštenika za svoju prvu parohiju u Americi, koja je 1904. godine osnovana u Klivlendu, država Ohajo, dobili od Arhiepiskopije Sibiu (Transilvanija). U razmaku od 1904. do 1920. godine, Arhiepiskopija Sibiu je oformila još dvanaest parohija na srednjem Zapadu, dok je Moldavska mitropolija dala svoj blagoslov za šest parohija u Kanadi. Takođe treba reći da su i pravoslavni Romi iz rumunskih područja nalazili utočište u ovim misionarskim parohijama.

Mali broj Belorusa, Kozaka i pravoslavnih Ukrajinaca u ovom periodu nije uspeo da oformi svoje sopstvene parohije, već su se u najvećem broju slučajeva utopili u njima najbliže slovenske parohije koje su već postojale u okviru ruske Misionarske eparhije. Prvi talas emigracije iz Bugarske i Makedonije naišao je posle Makedonskog ustanka 1903. godine, ali su se i ovi emigranti, po ugledu na Grke, trudili da oforme svoje sopstvene parohije sa sveštenikom iz „starog kraja“. Tako je prva „makedonsko-bugarska“ parohija u Sjedinjenim Američkim Državama formirana 1907. godine u Medisonu, država Ilinois.  

Milijana Đokić

U sledećem broju

Pravoslavlje u Americi između

dva svetska rata