Crkvenoslovenski jezik

Poznavanje osnova crkvenoslovenskog jezika omogućava punovredan kontakt sa savremenim slovenskim književnim jezicima poniklim na njegovom temelju i književnošću stvorenom na njima. Udeo crkvenoslovenizama u savremenoj ruskoj leksici, po proceni istraživača, kreće se od minimalno 50% (A. A. Šahmatov) do približno 66,66% (L. V. Ščerba), što je pružilo povod B. O. Unbegaunu da ruski književni jezik definiše kao rusificirani crkvenoslovenski jezik.

U sovjetskom periodu deo crkvenoslovenske leksike, pre svega onaj vezan za duhovnost i crkveni život, bio je svesno marginalizovan i u upotrebi, i u leksikografskim opisima, ali je u minulih dvadesetak godina, kako se konstatuje u lingvostilističkim istraživanjima, došlo do njene aktivizacije, resakralizacije i resemantizacije. Bez makar i elementarnog znanja crkvenoslovenskog jezika u ruskoj sredini nije moguće doživeti bogosluženje Pravoslavne crkve, čitati bogoslovsku i literaturu iz oblasti pravoslavne duhovnosti (i veoma moderni duhovni pisci sa izraženim senzibilitetom za potrebe današnjeg naraštaja vernika, poput arhimandrita Lazara Abašidzea, Rafaila Kareljina, protojereja Artemija Vladimirova, mitropolita Antonija Bluma, u svojim tekstovima veoma često posežu za sredstvima crkvenoslovenskog jezika), ostvariti punovredan kontakt sa književnim delima - od, recimo, istorijskih romana Mereškovskog, preko putopisa S. V. Maksimova, pripovedaka i romana Ljeskova, I. Šmeljova, P. Romanova iz svakodnevnog života, do, recimo, „megahitova“ krimi-žanra Borisa Akunjina sa monahinjom Pelagijom u ulozi visprenog detektiva, pa čak ni razumeti jezik savremene svetovne štampe. Slične tendencije, iako u manjoj meri, izražene su i u srpskom jeziku. Iako je Vukovom reformom napušten hibridni književni jezik građanske klase u Vojvodini i Ugarskoj iz XVIII v. - slavjanosrpski, koji je sadržao elemente ruskoslovenskog, srpskoslovenskog, ruskog i srpskog jezika, i jezički standard postavljen na kolokvijalnu osnovu, elementi crkvenoslovenskog jezika u njemu su se sačuvali, u skladu sa Vukovim stavom iznesenim 1816. godine da „slavenski jezik ostaje istočnik obogaščenija serpskom jeziku, kao i rosijskom“: tako, pri prevođenju Novog Zavjeta, Vuk je, u nedostatku srpskih leksema, zadržao ili posrbio oko 200 crkvenoslovenskih reči, za crkvenoslovenizmima kao terminološkom bazom je posegnuo i u Pismenici srpskoga jezika (budušte vreme, vinitelni, djejstvitelni glagoli, ime suštestvitelno, imenitelni, mjestoimenije, padež, pravopisanje, pričastije, slitna, sujuz, točka), a i u svoj Srpski rječnik uneo je poznate primere kao što su: mošti, opšti, opština, sveštenik, vaskrsnuti, Vaskrs, Vaskrsenije, Bogojavljenije, bdenije, molenije, poučenije, prikazanije, spasenije i dr. Teško je zamisliti Njegoševa, Sremčeva, Nenadićeva, dela Crnjanskog, arhimandrita Justina Popovića i vladike Nikolaja Velimirovića, poslanice srpskih arhijereja, jezik savremene verske štampe, propovedi u srpskim hramovima, prevode bogoslužbenih tekstova bez ovog leksičkog sloja. I ovde, u oblasti jezičkih kontakata, pokazuje se izrazita kulturonosna funkcija crkvenoslovenskog jezika.

I najzad, neophodno je naglasiti da je ovo jezik na kome se i dalje aktivno stvara, da postoji čitav niz vrednih ostvarenja nastalih na njemu u naše doba (od, recimo, molitvenih zapisa sv. Jovana Kronštatskog, preko niza duhovnih pesama vladike Nikolaja široko prihvaćenih u srpskom bogomoljačkom pokretu, do velikog broja službi i činova sastavljenih u XX veku, pre svega u Ruskoj pravoslavnoj crkvi. Kuriozitet svoje vrste je podatak da su neki činovi, izvorno napisani na srpskom jeziku, u ruskoj sredini prevođeni na crkvenoslovenski - među njima je svakako najpopularniji Čin osvjaščenija kolesnici, ili ti automobila, preuzet iz srpskog Trebnika.

U bogosluženju Srpske crkve crkvenoslovenski jezik danas se nalazi u naporednoj upotrebi sa savremenim jezičkim standardom (zvanična odluka o uvođenju savremenog jezika u bogosluženje doneta je 1964. godine na osnovu temeljnog referata mitropolita zagrebačkog dr Damaskina Grdaničkog, podnetog Sinodu i Saboru). Sveštenstvo ima punu slobodu izbora jezika na kom će služiti, uz uzimanje u obzir karakteristika konkretne sredine (tip zajednice - parohijska ili monaška, mesto u kome ona deluje - urbana ili ruralna, pretežno jednonacionalna ili višenacionalna sredina, matica ili dijaspora). Jedno empirijsko istraživanje, koje je početkom ove decenije sprovela mr Ružica Bajić iz Instituta za srpski jezik SANU, pokazalo je da preovlađujuća većina ispitanika smatra da je optimalno rešenje jezičkog plana bogosluženja u našoj Crkvi danas upravo naporedna upotreba tradicionalnog i savremenog liturgijskog izraza. Iako je u stavovima ispitanika snažno istaknuta potreba za prisustvom savremenog srpskog jezika u bogoslužbenoj upotrebi, konstatovana je i njihova zainteresovanost za bliži kontakt sa crkvenoslovenskom jezičkom materijom i za mogućnost dubljeg ulaženja u nju. Tako, na povoljan odjek naišle su ideje o organizovanom i institucionalnom učenju crkvenoslovenskog jezika i o izdavanju publikacija sa paralelnim tekstovima na oba jezika.

Pred slavističkom naukom danas, možda više nego ikad, stoji zadatak afirmisanja slovenskih kultura, svesti o njihovoj koegzistenciji i njihovoj vrlo bogatoj istorijskoj vertikali. U tom kontekstu postavlja se i naš odnos prema crkvenoslovenskom jeziku i kulturi stvorenoj na njemu. Uverenje je autora ovih redova da u novi milenijum stupamo sa svešću da bi radikalno odbacivanje tradicionalnog bogoslužbenog jezika ili njegovo stihijsko iščezavanje znatno osiromašilo punoću slovenskih kultura i povuklo za sobom sužavanje kulturnog i crkvenog identiteta slovenskih naroda. Poziciju slavističke nauke možda je na najbolji način formulisao akademik D. S. Lihačov: „Uveren sam da je neophodno očuvati vernost naporednosti upotrebe crkvenoslovenskog i narodnog jezika, koji su se, istorijski posmatrano, stalno prožimali - u letopisima, poslanicama Crkve i patrijaraha, u obraćanjima narodu patrijaraha i drugih arhijereja, u propovedima...“. Naravno, perspektive bogoslužbenih jezika zavisiće od budućih misionarsko-pastirskih potreba Crkve, od društvenih okolnosti, preovlađujućih stavova vernika i mera koje u oblasti jezičke politike i jezičkog planiranja bude preduzimala crkvena jerarhija.  

      Kraj