www.pravoslavlje.rs


Manastiri srpskih vladara na Budvanskoj rivijeri

Bogumira Pejčić

Srednjovekovni srpski vladari - Stefan Nemanja i članovi dinastije Nemanjića (vladali od 1114. do 1371) na području ispod Paštrovskih gora, koje se danas zove Budvanska rivijera, svojevremeno su podigli nekoliko manastira čije zidine i danas odolevaju vremenu.


Samo na području Budve - kako je u zadarskom Glasilu 1907. M. S. Crnogorčević pisao u tekstu „Crkve i manastiri u općini Budvanskoj“ - nalazi se više sakralnih objekata: šest manastira, tri crkve i više crkvica tzv. seoske arhitekture, zidanih od kamena sa zvonikom „na preslicu“.
Domaći majstori slikali su srpske i druge svece. U nekim su hramovima ikonostasi i živopisne freske dobro sačuvane, a u nekim su uništene, pa kasnije obnovljene.
U kriznim političkim situacijama, ali i u dobu uspona srpske srednjovekovne države, primetna je tzv. crkvena politika Stefana Nemanje, odnosno srpskih careva i kraljeva njegove dinastije u dizanju manastira,
Uloga manastira bila je značajna za očuvanje i pravoslavne vere i srpstva u Raškoj i „ostalim srpskim zemljama“, kako ih je zvao Sveti Sava u Hilandarskoj povelji Svetog Simeona 1198, kao u dolini Lima, Morače, Toplice i Južne Morave, zatim u drugim krajevima, u Bijelom Polju, na poluostrvu Pelješac, zatim u zoni severno od linije Tetovo-Skoplje-Kratovo koja je u etničkom pogledu tada već srpska, s nizom starijih monaških kultova posebno pčinjsko-osogovskog kraja, među kojima je najznačajniji Prohor Pčinjski, kao i u tzv. „morskim zemljama“, u kojima se ističu južni delovi Dalmacije, zatim Zeta (ranija Duklja) i deo daleko južno od reke Bojane.
U isto vreme, upravo u Hilandarskoj povelji Sveti Sava je istakao kako Stefan Nemanja „obnavlja svoju dedovinu“, kao kontinuitet Duklje, kojom je kao kralj vladao Vukan, njegov sin, kao srpske zemlje u Nemanjićkoj državi.
U vreme kada je Stefan Nemanja zadobio južnu Dalmaciju, Duklju i primorske oblasti, „Duklja i Dalmacija ulaze u sastav Nemanjine države“ i, kako stoji u, od Stefana Prvovenčanog pisanim, Žitijima Simeona Nemanje, otpočinju „ispod Paštrovskih gora Nemanjići da podižu mnoge manastire i da putem Pravoslavlja uzdižu srpsku veru i moć srpske države“.
Tada je Srbija Stefana Nemanje i Stefana Dečanskog, i pre Carstva Dušanovog, u doba kralja Uroša II Milutina, na jadranskoj obali zauzimala teritoriju Zahumlja, Travunije i Zete, kao i teritoriju severne Albanije.
U naše vreme, manastiri i bratstvo su ugroženi od aktuelnog režima i lažnog sveštenstva. O tim pritiscima je Mitropolija crnogorsko-primorska prvi put za javnost saopštila još 16 decembra 2000. godine, a ovih dana tzv. Crnogorska pravoslavna crkva namerava da otme manastire od njihovog izvorišta.

CRKVA STEFANA NEMANjE
Na četiri kilometara od Petrovca ka jugu nalazi se i manastir Gradišta koji su podigli Nemanjići još u XI veku. Manastir ima tri crkve, od kojih je, po predanju, prvu gradio Stefan Nemanja.
Manastir Gradišta imao je staru školu u okviru konaka, a jedno vreme bio je „filijala“ Dečanske lavre.
Prva crkvica posveđena je Svetom Nikoli, druga Uspenju Bogorodice, a treća Svetom Savi. Prve dve crkvice, koje su imale freske sa motivima iz Starog i Novog zaveta i likove iz dinastije Nemanjića, živopisao je 1620. poznati slikar pop Strahinja iz Budimlja. Na jednoj fresci sveti Hristofor umesto čovečje ima glavu zveri - psa i magarca.
U trećoj crkvi ikonostas je 1864. završio Nikola Aspioti, poznati slikar sa Krfa.
Dragulj Budvanske rivijere, Sveti Stefan, ima crkvicu koju su podigli Nemanjići. Crkvica je posvećena arhiđakonu Stefanu Prvomučeniku, zaštitniku srpskih porodica, po kome je i Sveti Stefan dobio ime.
U neposrednoj blizini Svetog Stefana nalazi se i romantična uvala, Kraljičina plaža, na kojoj se sa sinovima-prinčevima dalekih tridesetih godina prošlog veka odmarala i kupala kraljica Marija Karađorđević, zatim Kraljeva i druge plaže.

LASTVA KRALjA STEFANA PRVOVENČANOG
Za Petrovac, koji se zvao Lastva - kako se spominje u Letopisu popa Dukljanina iz XII veka - vezana su imena tri srpska vladara iz dinastije Nemanjića: kralja Milutina (Uroš II - vladao od 1282. do  1321), kralja Stefana Dečanskog (Uroš III, 1321-1331) i cara Dušana (vladao kao kralj od 1331. do 1346, kao car od 1346. do 1355).
Jednu crkvu u manastiru Reževići, u blizini Petrovca, podigao je kralj Stefan Prvovenčani, prvi raški kralj (1217-1227), posvetivši je Uspenju Bogorodice. Njene freske živopisane su u XVII veku.
Kralj Milutin je u povelji 1307. g. odobrio sredstva da se podignu dve crkvice u Lastvi, a za jednu je vezan istorijski događaj koji se odigrao četiri veka kasnije: kada je 1785. turski paša Mahmut Bušatlija harao Paštrovićima, pop Rade Andrović je pokušao da na vratima crkvice izvrši samoubistvo. Puška nije opalila, a Turci su ga zajedno sa narodom sabljama isekli.
Drugu, nešto veću crkvu gradio je car Dušan, posvetivši je Sv. arhiđakonu Stefanu. Ta crkva je osvećena 1351. Posle rušenja od strane Mlečana i Turaka, obnovljena je 1770, dok je zvonik podignut na 500-godišnjicu proslave Boja na Kosovu, 1889.
Car Dušan je darovao Paštrovićima plemstvo koje je igralo vrlo značajnu ulogu u mnogim borbama protiv Mlečana, Turaka, Francuza, Nemaca i drugih za slobodu svog kraja.   

PODLASTVA I DULjEVO, MANASTIRI CARA DUŠANA
U blizini Budve, na tri kilometra prema Kotoru, nalazi se manastir Podlastva koji je, prema narodnom predanju, 1350. godine podigao moćni srpski car Stefan Dušan
Jedna od mnogih mitologema vezanih za ovog cara jeste i da je tu, od svoje sestre Grude, Dušan uzeo malog sina, koji će kasnije, kao Lazar Hrebeljanović, biti srpski knez i voditi Kosovski boj.
Prvi pisani izvori govore da je Grbaljski zakonik proglašen 1427, a da su se od tog vremena u ovom manastiru, kao zbornom mestu grbaljske župe, okupljale narodne starešine i vođe da većaju i donose odluke. Usled ratova i vlage, u crkvi Svete Gospođe delom je uništen lep ikonostas koji je živopisao 1747. slikar Đorđe Dimitrijević.   
Manastir Podlastva poznat je po dva istorijska sastanka vladike crnogorskog Petra I sa Napoleonovim generalima Marmonom i Loristonom 1807. i 1808. godine. Poznato je da je još 1804. Petar I uspeo da, uprkos dugom protivljenju mletačkih, a zatim austrijskih vlasti, u Budvi izgradi na temeljima jedne nemanjićke crkve, prvu pravoslavnu crkvu, posvećenu Svetoj Trojici čiji je ikonostas, sa lepim slikama, radio grčki majstor sa Krfa Nikola Aspioti.
Kada je Stevan Nemanja 1183. osvojio Zetu, Budva ulazi u sastav srpske srednjovekovne države, pa se za cara Dušana - uz podizanje manastira Podlastve - vezuje i redigovanje čuvenog Budvanskog statuta, kada Budva doživljava najveći uspeh u svom razvitku kao primorska luka.
Car Dušan je podigao i manastir Duljevo. Manastir je poznat po modelu crkve koju u ruci drži car Dušan - a po nekima, Stefan Dečanski - ktitor ove crkve, kao i da se u njoj svojevremeno zamonašio kasniji srpski patrijarh Arsenije III Čarnojević.
U manastiru Podmajine, najznačajnijem srpskom pravoslavnom zdanju na području Budve, svoje stihove pevao je o Srbima i Crnogorcima vladika Njegoš, provodeći u njemu deo svog života. Ali Podmajinu je Njegoš, kažu pod pritiskom - iako je u njoj umro i vladika Danilo 1735. - prodao sto godina kasnije, 1837. Austriji, jer njoj nije odgovaralo da Crna Gora održava veze sa Primorjem. To je izazvalo pobunu manastirske braće, čiji je otpor ugušio sam Njegoš.
U okviru manastirskog zdanja nalazi se i crkvica, u XVII veku živopisana srpskim svecima.   
BALŠA III KTITOR MANASTIRA PRASKVICA
Manastir Praskvica je jedan od četiri poznata paštrovska manastira. Tu su još i Reževići, u kojima je jednu crkvu podigao kralj Stefan Prvovenčani, a drugu car Dušan, zatim Gradište kao ispostava Dečanske lavre, i manastir Duljevo.
Manastir Praskvica, koji je ime dobio po vodi koja miriše na praskvu (breskvu), ima dve crkve; prvu posvećenu Svetoj Trojici, kojoj su po narodnom predanju, temelj udarili 1050. sinovi vlastelina Zavida, oca Stefana Nemanje.
Na odštampanoj informaciji u manastiru navodi se da prvi pisani istorijski izvor o Praskvici potiče iz 1307. u povelji srpskog kralja Milutina dok se Balša III Stratimirović ubraja u kasnije ktitore manastira. Balša III i njegova majka Jelena, kći kneza Lazara i kneginje Milice, podigli su crkvu Svetog Nikole 1413. Na delu stare crkve nalazile su se freske slikane u XV veku.
Pored ove, u sklopu manastira je i crkva Presvete Bogorodice.
Manastir Praskvica je uništen i opljačkan od strane vojnika francuskog cara Napoleona 1812. prilikom napada na crnogorsko pleme Paštrovića. Tom prilikom Francuzi su uništili staru arhivu ovog manastira, kao i mnoge crkvene relikvije među kojima je bilo mnoštvo poklona ruskih careva. Tek 1847, na temeljima stare, podignuta je mala crkva Svetog Nikole.
Od manastira Praskvice do Paštrovske gore vodi tzv. Jegorov put koji je deset godina, sam (neki kažu i bez jedne ruke), početkom XIX veka gradio ruski monah ovog manastira Jegor (Stroganov), za čije ime su vezana i druga predanja, između ostalih, da je u njemu prepoznao svoju kćer koja ga je, kao mlada monahinja, posle dugog traganja po Rusiji i Crnoj Gori našla u ovom manastiru. Kao uspomena na ovog vrednog kaluđera, koji je 1908. izgradio put u dužini od 4,5 km do tada neprohodne kote 420 i manastira Duljevo, podignut je spomenik na Čelobrdu.

NARODNA ŠKOLA U MANASTIRU PRASKVICE
Pored male crkve, više od 300 godina funkcionisala je stara osnovna narodna škola čije su đake, do 1875, pismenosti učili obrazovani kaluđeri, a kasnije svetovni učitelji.
U riznici manastira Praskvice nalazi se muzej u kome je, pored mnogih sakralnih i drugih muzejskih predmeta, stara kolekcija oružja hrabrih Paštrovića: duge puške, džeferdari, koplja i britke sablje, čije su oštrice nagrižene od krvi osvajača - Turaka, Mlečića i Austrijanaca - i patine vremena.
Tu je i dug spisak paštrovskih dobrovoljaca koji su se borili u Balkanskom ratu 1912.
Najveću vrednost predstavlja biblioteka, nastala iz manastirske riznice. U njoj se nalazi zbirka vrednih ikona, mnoge dragocenosti i dokumenta, među kojima i dva originalna dokumenta od ruske carice Jekaterine, sa potpisom Potemkina, kao i gramata ruskog cara Pavla, supruga Katerine II Velike, kojom se utvrđuje stalna ruska pomoć manastiru od 150 dukata godišnje. Biblioteka raspolaže sa blizu 10.000 knjiga, većinom raritetne vrednosti. Tu se nalaze jedan dosta dobro sačuvan primerak Oktoiha prvoglasnika, iz januara 1494. štamparije Obodske, zatim Jevanđelje iz 1751. godine okovano srebrnim koricama i ostale knjige za crkvenu upotrebu, kao što su: Oktoih, Psaltir s posledovanjem, Četverojevanđelje i Cvetni triod. Isto tako, dragocene su i knjige na staroslovenskom jeziku, zatim na latinskom i srpskom jeziku, među kojima se ističe edicija 100 knjiga srpske književnosti.
U okviru Moderne galerije Budva, u manastirskoj staroj školi je 1995. postavljena stalna izložba Portreti iz manastira Praskvica. Među portretima se nalazi trinaest reprodukcija grčkog slikara Nikole Aspiota, zatim Rafaila Atanackovića (koji je portretisao patrijarha Gavrila 1939), šest slika Marka Gregovića (portreti mitropolita Ljubiše iz 1898, zatim supruge prote carigradskog Vladimira, reprodukcije slika Car Lazar sa porodicom, Braća Jugovići, Kosovska devojka i dr), kao i slike drugih slikara.
Velikom salom stare narodne škole dominira slika kralja Aleksandra sa jerarsima prilikom udruživanja pravoslavnih crkava Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca u Srpsku pravoslavnu crkvu.


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/963/tekst/manastiri-srpskih-vladara-na-budvanskoj-rivijeri/