www.pravoslavlje.rs


Pravoslavni bogoslovski fakultet u Beogradu

Ksenija Končarević

Ideja o osnivanju Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, koji bi delovao u sastavu Univerziteta, prvi put je u srpskoj javnosti izneta još 1869. godine.


Prvi projekat nastavnog plana ovog fakulteta, utvrđen 1870. godine za potrebe razmatranja u Vladi Srbije, predviđao je izučavanje na njemu 16 obaveznih predmeta: Istorijski razvitak dogmata, Moralno bogoslovlje, Uporedno bogoslovlje, Kanonsko pravo, Sveto Pismo, Istorija religije, Istorija duhovne književnosti, Logika i psihologija, Istorija filozofije, Estetika sa istorijom umetnosti, Istorija južnih Slovena, Istorija književnosti južnih Slovena, Pedagogija, Slovenski jezici, Grčki jezik i jedan živi strani jezik (po izboru). Međutim, kako je celokupan projekat osnivanja Univerziteta zbog niza nepovoljnih okolnosti bio na duže vreme osujećen, Pravoslavni bogoslovski fakultet osnovan je, zajedno sa još četiri visokoškolske ustanove (Filozofski, Pravni, Medicinski i Tehnički fakultet) tek 1905. godine, kada je, 27. februara, proglašen Zakon o Univerzitetu. Kao dopuna Zakonu, doneta je 1. oktobra iste godine i Opšta uredba Univerziteta kojom su bili regulisani, između ostalog, i režimi studija na svakom pojedinačnom fakultetu.

Početak rada
Ipak, zbog nedostatka kvalifikovanih nastavnika i nepovoljnih istorijskih okolnosti, Pravoslavni bogoslovski fakultet sačekaće još 15 godina da bi 1920. započeo svoj do danas neprekinuti rad. Osnivačka sednica Saveta Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu održana je 6. septembra 1920. u Rektoratu Beogradskog univerziteta, predavanja su otpočela 15. decembra iste godine, a prva uredba o radu fakulteta objavljena je 11. februara 1921. Fakultet je tada bio smešten u „zgradi Krsmanovića“ u Bogojavljenskoj ulici broj 2 i delio je prostor sa nekoliko odeljenja Ministarstva vera Kraljevine SHS. Otpočinjanju nastave teologije na Univerzitetu presudno je doprineo dolazak ruskih doktora teologije, među kojima je bilo i profesora duhovnih akademija, u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca u prvom talasu emigracije nakon boljševičkog revolucionarnog prevrata. Takođe, stvaranjem zajedničke države stvorili su se uslovi za angažovanje visokoobrazovanog teološkog kadra iz Sremskih Karlovaca u Beogradu. Međutim, ne bi trebalo zanemariti ni političke razloge, koji su u ujedinjenoj jugoslovenskoj državi uvek, pa i u ovom slučaju, igrali značajnu ulogu. Naime, nije bilo očekivano da srpska elita, koja je iz svetskog rata izašla kao veliki pobednik i koja je dominirala jugoslovenskom političkom i državnom scenom, prepusti rimokatolicima primat makar i u takvim domenima kao što je visoko teološko obrazovanje. Rimokatolički teološki fakultet u Zagrebu postojao je već vekovima, a nepostojanje pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu dovodilo je u pitanje čak i ravnopravnost Srpske pravoslavne crkve sa novim rivalom u ujedinjenoj jugoslovenskoj državi. Bez naučne teologije Srpska pravoslavna crkva bi vremenom sve više zaostajala za Rimokatoličkom crkvom. Takav ishod bio bi nepovoljan u višenacionalnoj državi u kojoj je versko pitanje bilo neodvojivo od nacionalnog. Ovakav propust srpska elita toga doba nije dozvoljavala. Takođe, svi hrvatski poslanici u Skupštini podržali su uvođenje studija teologije na Beogradskom univerzitetu, a ta je podrška svakako imala političku pozadinu: naime, da je pravoslavna teologija ostala izvan Univerziteta, kao što su predlagali neki poslanici, bilo bi sasvim izvesno da bi i rimokatolički teološki fakultet bio odstranjen sa Sveučilišta u Zagrebu.
U svojoj Svetosavskoj besedi 1921. godine, govoreći o otvaranju novih fakulteta u okrilju Beogradskog univerziteta, tadašnji rektor Slobodan Jovanović posvetio je pažnju i Bogoslovskom fakultetu, istakavši da će se ovim činom još jače utvrditi saradnja između naučnika i teologa. Posmatrajući nauku kao veliku celinu u kojoj svaka disciplina stoji sa drugom u vezi, a Univerzitet kao instituciju koja neguje sve nauke uporedo i omogućava njihovo uzajamno prožimanje i upotpunjavanje, Jovanović je izneo afirmativan stav o negovanju studija teologije, naglasivši da je predavanje istorije Crkve, crkvenoslovenskog jezika i crkvene književnosti izuzetno blisko interesovanjima studenata istorijsko-filološke grupe Filozofskog fakulteta, a da je istorija religije od velike važnosti za psihologe, sociologe i sve one koji se bave društvenim naukama.

Spremanje stručnih radnika
U prvoj Uredbi o radu Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, donetoj 1921. godine, preciziralo se da su osnovni zadaci Fakulteta „da se obrađuje bogoslovska nauka i spreme stručni radnici na njoj i da daje duhovne pastire sa višom spremom, nastavnike za bogoslovske predmete u stručnim i srednjim školama“. U osam semestara, ili četiri godine studiranja, bili su zastupljeni sledeći predmeti: Sveto Pismo Starog i Novog zaveta, Dogmatika, Hrišćanska etika, Apologetika, Uporedno bogoslovlje, Patrologija, Biblijska istorija sa biblijskom arheologijom, Opšta istorija hrišćanske Crkve, Istorija Srpske crkve sa istorijom drugih slovenskih naroda, Crkveno pravo, Liturgika, Omilitika sa praktičnim besedama, Pastirsko bogoslovlje, Istorija religije, Opšta istorija sa osnovama sociologije i metodologijom istorije, Istorija srpskog naroda i ostalih južnih Slovena sa etnografijom i istorijom književnosti, Kulturna istorija Vizantije, Filosofija sa psihologijom i logikom, Pedagogija sa metodikom bogoslovskih predmeta, Istorija hrišćanske umetnosti, Crkvenoslovenski jezik sa paleologijom, Starojevrejski jezik i Grčki jezik. U međuratnom periodu biće doneta još dva inovirana nastavna programa - 1923. i 1935, a preciziraće se i sticanje akademskog naziva doktora teoloških nauka i sticanje naučno-nastavnih zvanja na ovoj ustanovi.
Tokom okupacije Pravoslavni bogoslovski fakultet pretrpeo je velike materijalne i kadrovske štete. Već prilikom bombardovanja Beograda, 6. aprila 1941. godine, stradao je Dom studenata koji se nalazio u zgradi zadužbine episkopa niškog Nikanora Ružičića na Kosančićevom vencu br. 14, pored zgrade Narodne biblioteke. Odmah po okupaciji nastava je prekinuta i nastavnici su najpre stavljeni na raspolaganje, a potom penzionisani. Fakultet je avgusta 1941. izbačen iz zgrade u Kralja Petra br. 2, u kojoj su se nalazili dekanat, slušaonice, seminari i biblioteka, i u nju je smeštena nemačka vojska. U takvim uslovima nameštaj je potpuno uništen, inventar dekanata i knjige administrativne službe su delom opljačkani, a delom preneti na druge fakultete. Biblioteka i arhiva stradale su samo delimično, pošto su prebačene u zgradu Patrijaršije. Nastavnički kadar bio je gotovo prepolovljen: dok je 1941. bilo ukupno 22 nastavnika, 1. oktobra 1945. njihov broj je iznosio samo 13.

Vreme pod komunistima
Posle oslobođenja Pravoslavni bogoslovski fakultet našao se u situaciji u kojoj se o smislu i razlozima njegovog delovanja u okviru Univerziteta odlučivalo sa pozicija novog, jednopartijskog državnog poretka zasnovanog na komunističkoj ideologiji. Iako je prvih nekoliko godina Fakultet zvanično tretiran kao deo Univerziteta, nalazeći se pod upravom državnih organa i dobijajući sredstva za rad iz budžeta, u mnogim pitanjima bio je zapostavljen i marginalizovan zbog ideološke nepodobnosti. Nastavnici i studenti bili su izlagani praćenju od strane organa državne bezbednosti, partijskih i omladinskih aktivista. Pod kontrolom su bila i religijska uverenja studenata drugih fakulteta, a svaki dodir sa Crkvom i Bogoslovskim fakultetom činio je negativan deo karakteristike studenta. Mladi teolozi sistematski su izlagani političkim pritiscima, žigosani su kao neprijateljski raspoloženi prema novom režimu i bili prinuđeni na život u društvenoj izopštenosti, a opšteprisutnom antireligioznom propagandom stvarana je predstava o njihovoj nekorisnosti. Usled toga su studenti odvraćani od studiranja, a novi kandidati od upisivanja. Do radikalnog zaoštravanja odnosa države prema Crkvi i ubrzavanja rešenja pitanja opstanka Bogoslovskog fakulteta na Beogradskom univerzitetu, odnosno opstanka svih teoloških fakulteta na jugoslovenskim univerzitetima, doći će početkom 50-ih godina. Partijski vrh se početkom 1952. godine dublje pozabavio pitanjima religije i Crkve i doneo zaključak da treba principijelno sprovesti ustavnu odredbu o odvojenosti Crkve od države, da treba izbaciti veronauku iz škole, suzbijati uticaj sveštenstva među omladinom, „razbiti bogoslovije“ i „onemogućiti osposobljavanje kadrova za bogoslovije“. Tako je rešeno i pitanje daljeg statusa teoloških fakulteta u Jugoslaviji, koji su tokom 1952. odvojeni od svojih univerziteta. Februara 1952. Vlada Srbije donela je rešenje kojim je Bogoslovski fakultet u Beogradu ukinut kao državna ustanova, izdvojen iz Beogradskog univerziteta i pripojen Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Pod okriljem Crkve Fakultet počinje sa radom 6. oktobra 1952. godine. Na svečanosti povodom početka školske godine patrijarh Vikentije naglasio je da će „Crkva sa svoje strane učiniti sve što do nje stoji da Bogoslovski fakultet SPC bude na istoj visini kao i Bogoslovski fakultet Beogradskog univerziteta“ i da će „nastavnicima i studentima pružiti svu materijalnu i korisnu podršku“. Tako je Pravoslavni bogoslovski fakultet od 1. jula 1952. godine bio pod staranjem Crkve. Odlukom Vlade Republike Srbije od 1. januara 2004. godine, kojom je rešenje o likvidaciji Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta proglašeno nelegitimnim i anulirano, Fakultet je ponovo vraćen u sastav Beogradskog univerziteta, s tim što je Fakultet ostao u duhovnom i kanonskom okrilju Srpske pravoslavne crkve. Njegova Svetost Patrijarh srpski je edž officio vrhovni pokrovitelj Fakulteta, a dekan Fakulteta je Njegovo Preosveštenstvo Episkop novosadski i bački g. Irinej (Bulović).
Danas na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu studira više od 1.600  mladića i devojaka koji se osposobljavaju za sveštenički, veroučiteljski poziv i naučni rad u oblasti teologije. Na Fakultetu predaje 6 redovnih, 5 vanrednih profesora, 8 docenata, 2 predavača, 6 asistenata i 11 asistenata-pripravnika. U predavačkom sastavu zastupljeni su i ugledni arhijereji naše Crkve, sveštenici i monasi. Studijski planovi i programi u potpunosti su usaglašeni sa novim Zakonom o visokom školstvu i Bolonjskim procesom. Nastava je organizovana po modelu osnovne akademske studije u trajanju od 8 ili 6 semestara, u zavisnosti od odabranog smera, i master studije u trajanju od 2 ili 4 semestra, opet u zavisnosti od smera.

Upis na fakultet
Na studije teologije mogu se upisati učenici sa prethodno završenom bogoslovijom, koji imaju pravo da se opredele za sve smerove (opšta teologija i praktična teologija), i učenici sa završenim gimnazijskim ili srednjim stručnim obrazovanjem, koji se upućuju na studije na smeru za opštu teologiju. Pored opšteg programskog jezgra, studenti se, u skladu sa svojim afinitetima, opredeljuju i za dva od šest ponuđenih modula - biblijskih, patroloških, sistematskih, crkveno-istorijskih, filosofskih ili praktičnih disciplina. Plan osnovnih studija predstavlja kombinaciju teorijskih i primenjenih znanja koja može zadovoljiti i potrebe onih studenata koji žele da se bave naukom ili predavačkom delatnošću u duhovnim školama, ali i onih koji bi stečena znanja primenili u pastirskoj ili katihetskoj (veroučiteljskoj) službi. Na Fakultet se, nakon prijemnih ispita iz teologije i opšte kulture, primaju kandidati oba pola, uz neophodnu preporuku eparhijskog arhijereja. Takođe, ovde svoja teološka znanja mogu produbljavati i pripadnici drugih konfesija, uz saglasnost jerarhije SPC. Fakultet neguje intenzivnu saradnju sa nizom renomiranih teoloških ustanova u svetu, kao što su Lateranski univerzitet u Rimu, Bogoslovski fakulteti Aristotelovog univerziteta u Solunu i Univerziteta u Atini, duhovne akademije u Moskvi i Petrogradu, teološki fakulteti u Nemačkoj, Švajcarskoj, Francuskoj, SAD. Biblioteka Fakulteta poseduje oko sto hiljada knjiga, a njene usluge sve više koriste i akademski delatnici sa drugih fakulteta i naučnih ustanova. Bibliotečki fondovi popunjavaju se donacijama koje biblioteka dobija od različitih institucija i fondacija, što omogućava njen stabiliniji i perspektivniji razvoj. U okviru naučnoistraživačkog rada Fakulteta radi se na naučnom projektu „Srpska teologija u DžDž veku: istraživački problemi i rezultati“, registrovanom u Ministarstvu nauke Republike Srbije; izdaju se časopisi Bogoslovlje, Filoteos i Stil, a studenti imaju i svoje glasilo Logos. Periodično se organizuju i naučni skupovi od nacionalnog i međunarodnog značaja. Fakultet u svom sastavu ima dva internata (za mladiće i devojke), a njegovi studenti već nekoliko godina imaju pravo da konkurišu za mesto i u drugim domovima i da koriste usluge studentskih menzi. Srce ove visoke duhovne škole svakako je hram Sv. Jovana Bogoslova, u kome se svakodnevno odvija pun krug bogosluženja (jutrenje, večernje, povečerje, časovi), a subotom, nedeljom i praznikom služi se i Liturgija, na koju rado dolaze i studenti sa drugih fakulteta. Mladi bogoslovi na službama poju za pevnicom, pomažu sveštenicima, a oni koji imaju sveštenički i sveštenomonaški čin služe zajedno sa svojim profesorima. Nastava počinje i završava se molitvom, u moderno opremljenim amfiteatrima, slušaonicama i kabinetima u zgradi na Karaburmi podignutoj 90-ih godina. Sve je u ovoj ustanovi zasnovano na uvažavanju ljudske slobode i dostojanstva, na poverenju i ljubavi - onim vrednostima koje će budući veroučitelji i sveštenici i sami usađivati ljudima među kojima budu  širili poruku Crkve.


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/963/tekst/pravoslavni-bogoslovski-fakultet-u-beogradu/