www.pravoslavlje.rs


Pravoslavne sve tinje u Beogradu

Manastir Vavedenja Presvete Bogorodice

Jovana Lazić

Manastir Vavedenja Presvete Bogorodice nalazi se na Senjaku. Iako je podignut nedaleko od samog centra grada, prirodno okruženje ga potpuno odvaja od gradske gužve. Oivičen šumom sa zapadne i severne strane, svojom arhitekturom, monunentalnom crkvom i konakom oplemeljuje celo Topčidersko brdo.

KTITORKA
Crkva je podignuta 1935. godine pored tadašnje gimnazije „Kralja Aleksandra“, za nešto više od godinu dana, na zemljištu koje je u tu svrhu ustupila beogradska opština. Temelji su osvećeni 10. avgusta te godine, a sama crkva 25. oktobra naredne. Oba puta je služio Njegova Svetost patrijarh srpski Varnava (Rosić). Predanje nam svedoči da odabir lokacije za njeno podizanje nije bio slučajan. Naime, ktitorka manastira Vavedenje, Persida Milenković, tri puta je usnula isti san, po kome treba da podigne crkvu upravo na Topčiderskom brdu. Treba pomenuti i to da su prilikom kopanja temelja za novu crkvu otkriveni ostaci starog hrama - deo svetog prestola od kamena u kome je pronađena i sveštenička odežda. Nažalost, nije utvrđeno o kakvom je hramu reč. Ktitorka ovog manastira spada u red najvećih dobrotvora i zadužbinara našeg naroda novijeg vremena.
Osim Vavedenja, sa svojim suprugom Ristom Milenkovićem, podigla je crkvu Svete Trojice u Kumodražu, izgradila osnovnu školu u ulici Kraljice Natalije (danas Matematička ginazija) u kojoj je prvobitno bio smešten internat ženske učiteljske škole, Dom za sirotinju u Tabanovačkoj ulici, darovala je dve kuće i vilu za zbrinjavanje sirotinje i školovanje dece. U samom manastiru je tokom Drugog svetskog rata boravilo pedesetoro izbegle dece o kojima se sestrinstvo staralo. Persida Milenković je sahranjena u Vavedenjskoj crkvi, u kripti koja se nalazi u jugozapadnom delu naosa.

ARHITEKTURA
Arhitektonsko rešenje manastirskog hrama izradio je naš poznati arhitekta Petar Popović. Osim ovog hrama, njegov projektantsko-izvođački rad se ogleda na Okružnom načalstvu u Vranju, kosturnici na Krfu, memorijalnoj-grobnoj kapeli u Vrnjcima, Beogradu, Surdulici, crkvi u Rakovcu, Kumodražu i  Kostolcu, a bio je angažovan i na projektu obnove Lazarice u Kruševcu. U periodu od 1920-1927.  godine bio je honorarni profesor na katedri za Srpsko-vizantijsku arhitekturu na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu. Ono što odlikuje njegov projektantsko-izvođački rad je posebna veština integralnog prenosa iskustva srpskog srednjovekovnog graditeljstva, oslanjajući se pre svega na moravsku školu, čije je osobenosti uspešno usađivao u savremeno graditeljstvo, dajući značajan doprinos obnovi nacionalnog stila između dva rata.
Osnova crkve vavedenjskog manastira rešena je kao upisan krst razvijenog tipa, tako da se centralna masivna kupola, preko pandantifa oslanja na stubove. Veliki raspon kupole čini centralni deo naosa otvorenim i preglednim. Na uglovima upisanog krsta  postavljene su male kupole u svemu umanjene i svedene po uzoru na centralnu kupolu. Skladnost horizontalnih i vertikalnih proporcija unutrašnjosti hrama ogleda se u dobroj preglednosti, osvetljenosti i akustici. Do horske galerije se iz skučenog narteksa dolazi spiralnim stepeništem smeštenim u severozapadnom krilu hrama. 
Drvene stasidije, pevnički pult, nalonji, portali za celivajuće ikone, kao i kuvuklion (ciborijum) sa petokupolnom nadstrešnicom u naosu, svi su izvedeni u istom dekorativnom sistemu plitkog reljefa preovlađujućih floralnih motiva. Episkopski i kraljevski drveni tronovi su jednostavne dekoracije. Središnje, potkupolni, deo naosa ukrašava metalni polijelej, rad vajara Slobodana Rekalića, a ikone na polijeleju su delo slikarke Ivane Pecin.
Zidna oltarska pregrada ima venac dekorisan u duhu neoromanske epohe ili neoraške škole, nad kojim se nalazi krst oslikan Raspećem. Stubovi ikonostasa koji ga raščlanjuju u horizontalnom smislu, urađeni su u svedenom obliku i dekoraciji koja je u skladu sa potkupolnim stobovima.
Manastirski konak je, takođe, projektovao Petar Popović. Podignut je izuzetno blizu samoj crkvi zbog nedostatka prostor sa južne strane.

SLIKARSTVO
Ikone na oltarskoj pregradi su rad ikonopisačke radionice manastira Rakovice u Beogradu, a slikao ih je čuveni slikar Naum Andrić. Pored Gospoda Hrista i Presvete Bogorodice, tu su još ikona arhangela Mihaila na severnim i Svetog Save na južnim dverima.
Zidne slike je oslikao slikar Dušan Mihajlović u periodu od 1972. do 1982. godine. Kompozicije ne odstupaju od ustaljenog poretka u zidnom slikarstvu pravoslavnih hramova.
Pored naglašene kompozicije Vavedenja koja se nalazi u južnom delu naosa, istaknuta je scena Premudrosti koja saziva zvanice na Gozbu, prema stihu iz Priča Solomonovih (Priče 9, 2-6) oslikana u oltarskom prostoru. Pretpostavlja se da je ovaj motiv preuzet iz manastira Gračanice, koji je predstavljen na istom mestu u crkvi. Oslikavanje Svetog Germana, patrijarha carigradskog, iznad severnih ulaznih vrata, ukazuje na to da je crkva oslikana u vreme srpskog patrijarha Germana (Đorića).
Posebno mesto u crkvi zauzimaju izrezbaren Hristov grob na severnoj strani naosa, kao i dve Bogorodičine ikone: Akatisna zografska Bogorodica i Bogorodica „Prizri na smirenije“ koja je kopija istoimene ikone iz manastira Vavedenja Presvete Bogorodice u Kijevu. Hristov grob kao i tronove za ove ikone radio je poznati duborezac Milić Urošević. Ikona Pokrova Presvete Bogorodoce koja se nalazi na Hristovom grobu preneta je iz manastira Kuveždin nakon požara i pogroma koji su tokom Drugog svetskog rata nad ovom svetinjom učinile ustaše. Lik Bogorodice je na čudesan način ostao neoštećen, iako je ikona bila zahvaćena vatrom. Obgorele su samo ivice ikone. Na suprotnoj južnoj strani crkve nalaze se ikone svetog Nikolaja, koju je igumaniji poklonio ava Justin Popović, i svetog Nektarija Eginskog. Pri darivanju ikone ruskim monahinjama koje su se tad nalazile u Vavedenju, rekao im je da će ikona prosijati njihovim molitvama u usrdnim suzama, što se i dogodilo. Prvo se ova ikona, inače oštećena, na čudesan način obnovila, a nedavno je prilikom fotografisanja odvojivši ikonu od rama, monahinja videla da se lik svetitelja preslikao na staklu kojim je ona bila zaštićena. Iskusni ikonopisci su ustanovili da je ovaj lik svetog Nikolaja za nijansu drugačiji od onog na platnu. Zabeležena su i mnogobrojna isceljenja pred ikonom svetog Nektarija. Paraklis svetog Nikolaja nalazi se u sklopu manastirskog konaka. Tu se  tokom zimskog perioda obavljaju bogosluženja. Slikarstvo je prevashodno ikonografsko sa prepoznatljivim stilom đakona Marka Ilića. Bogato izrezbaren drveni ikonostas, kao i pevnički pult, uradio je Milić Urošević.

RIZNICA
Manastirska riznica čuva ikone i mošti iz raznih pravoslavnih svetinja i različitih vremenskih perioda. Ikone Gospoda Hrista, Lesnovske Majke Božije, Svete Marije Egipćanke potiču iz 18. i 19. veka. Među sačuvanim moštima nalazimo netruležna tela svetitelja iz prvih vekova hrišćanstva, kao što su mošti svetih četrdeset sevastijskih mučenika i svete ravnoapostolne carice Jelene, a zatim prepodobnog Jeftimija Velikog, Jovana Hozevita, Gerasima Jordanskog, Romana čudotvorca, ruskih svetitelja: Aleksandra Nevskog, Petra Moskovskog, Jone Kijevskog, Mojsija Ugrina, Gerasima Aljaskog. Čuvaju se još i mošti svetog cara Lazara, prevlačkih mučenika, svetog Simeona Dajbabskog, kao i lobanja svetle boje jednog novomučenika iz Jadovna. Časni Krst Moščevik u kome se nalaze častice moštiju Serafima Sarovskog, Danila Moskovskog, Petra Muromskog, kneza Vladimira Novgorodskog, svetih mučenika Sergija, Jovana i Patrikija uz još nekoliko častica za koje se ne zna kome pripadaju, iznosi se na praznik Vozdviženja Časnog Krsta. Manastir ga praznuje kao svoju zavetnu slavu u spomen na oslobađenje srpskih monahinja iz manastira Kuveždina koje su ustaše zarobile 6. septembra 1941. godine.  Tada je celokupno sestrinstvo sastavljeno od ruskih i srpskih monahinja odvedeno u ustaški logor Caprag, Ruskinje kao strane državljanke su puštene, a Srpkinje zadržane. Manastir je bio spaljen, tako da su preostale sestre iz zarobljeništva, zajedno sa ruskim sestrama, došle na Krstovdan u kuveždinski metoh - manastir Vavedenje.

MANASTIRSKI ŽIVOT
Važno je napomenuti da je Kuveždin bio prvi ženski manastir u obnovljenoj Srbiji, koji je imajući dragoceno iskustvo monaškog življenja bio izuzetno značajan za obnovu celokupnog ženskog monaštva u zemlji. Vavedenjski manastir je u svemu sledovao svom metohu, tako da je zahvaljujući sposobnostima tadašnje igumanije Melanije bio ustrojen po strogom tipiku, organizovana je radionica umetničkog veza u svili i zlatu, a funkcionisala je i bolnička služba, što je bilo u skladu sa prvobitnom željom ktitorke. Namera je bila i da se pri manastiru osnuje ženski imternat zbog novonastale situacije u zemlji za vreme i nakon rata, međutim to nije realizovano iz finansijskih razloga.

U manastirskoj porti su sahranjene uvažene vavedenjske igumanije Melanija, Angelina, Varvara i Agnija koje su svaka na svoj način ostavile lični pečat razvoju i ustrojstvu ovog beogradskog manastira. Sadašnja nastojateljica je mati Anastasija (Savković). U porti su sahranjeni još i mitropolit zagrebački Dositej (1877-1945), mitropolit skopski Josif (1878-1957), mitropolit budimski Arsenije (1883-1963), mitropolit Damaskin (1892-1969) i vladika budimski Danilo (1927-2002).
Strog manastirski tipik zadržan je do današnjih dana. Pored svakodnevnih redovnih bogosluženja, služe se i Akatisti Presvetoj Bogorodici, Vavedenju Presvete Bogorodice, Krstu Gospodnjem, Gospodu Hristu i svetom Nikolaju.
Manastir Vavedenje je imao izuzetno značajnu ulogu i u vremenu duhovnog buđenja našeg naroda, njegovog ulaska u Crkvu  i oslobađanja od komunističkog nasleđa. U tom je periodu manastir bio duhovno središte prestonice, mesto na kome se uz tadašnje jeromonahe  Amfilohija (Radovića), Atanasija (Jevtića) i Irineja (Bulovića) formirala novokrštena zajednica, duhovna, kulturna i intelektualna elita Beograda.
 
HOR MELODI
Nedeljna i praznična bogosluženja manastira Vavedenje prati hor „Melodi“ koji je 1991. godine osnovala Divna Ljubojević. Smatra se jednim od najboljih srpskih horova. Ovaj stilski upečatljiv sastav koji ostvaruje izuzetno visoke izvođačke domete, za sobom ima brojne koncerte i nekoliko muzičkih izdanja. 
 


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://pravoslavlje.spc.rs/broj/965/tekst/manastir-vavedenja-presvete-bogorodice/