Rusko monaštvo u egzilu

Revolucionarni prevrat 1917. godine imao je izuzetno teške posledice po Rusku pravoslavnu crkvu, taj vekovni bedem duhovnih i nacionalnih ideala ruskog naroda. Najnoviji statistički podaci, do kojih se došlo nakon otvaranja državnih arhiva za javnost tokom 90-ih godina, pokazuju da je od boljševika srušeno 25-30.000 pravoslavnih crkava i bogomolja i oko 500 manastira, dok je broj likvidiranih verskih objekata Ruske pravoslavne crkve - zatvorenih ili pretvorenih u objekte druge namene - bio daleko veći. Tako, samo 1921. likvidirana su 722 manastira, a na kraju „bezbožne petoletke“, čiji je jedan od zadataka bio da „sve crkve budu likvidirane“, 1938. godine, bilo je zatvoreno 95% od ukupnog broja sakralnih objekata po popisu iz 20-ih godina. Podaci o likvidaciji sveštenstva, monaštva i vernog naroda još su porazniji. Samo u prve dve godine revolucionarnog terora, pobijeno je 320.000 sveštenoslužitelja. Već do početka 1919. ubijeno je 18 arhijereja, da bi do 1941. „nestalo bez traga“ 205 vladika.

U takvim okolnostima, posebno ako se imaju na umu još i vihor građanskog rata, nezapamćena ekonomska beda, gušenje slobodne misli i administrativno-politički haos, nije čudo što su se milioni Rusa, a među njima i desetine hiljada sveštenih lica, našli u egzilu. Apsolutnu većinu ruskih emigranata činili su pripadnici Ruske pravoslavne crkve - klirici i laikat. Mitropolit Sergije (Stragorodski) u prepisci sa patrijarhom srpskim Varnavom (Rosićem) naziva postrevolucionarni talas izbeglica duhovnom, a ne političkom emigracijom, što pokazuje da je za njega revolucija predstavljala pre svega duhovnu kataklizmu, kao što je i komunizam doživljavao kao svojevrsnu sekularnu religiju. Toj „duhovnoj emigraciji“ palo je u deo širenje Pravoslavlja ruskog stila i ruskog iskustva po čitavom svetu. Episkop Jovan Šangajski ovako ocenjuje njenu misionarsku ulogu: „Rusko rasejanje upoznalo je sa Pravoslavljem sve krajeve sveta, jer su ruske izbegličke mase (najvećim delom i nesvesno) postale njegovi propovednici“.
Naravno, iako nisu težili izolacionizmu i samodovoljnosti, pripadnici ruske dijaspore su, kroz delovanje Crkve, čuvali svoju duhovnu samobitnost i nacionalne tradicije. U tom smislu, arhiepiskop zapadnoevropski (Konstantinopoljske jurisdikcije) Sergije (Konovalov) naglašava: „Naše duhovne veze sa otadžbinom nikada nisu prekidane, niti bi se one mogle prekinuti. Na svakom bogosluženju, kako je svima dobro poznato, uznose se molitve za mnogostradalnu domovinu našu, zemlju rusku, za njena verna čada u otadžbini i rasejanju“.

STATISTIČKIH PODATAKA NEMA
Jednu od najsvetlijih stranica delovanja ruske dijaspore u srpskoj i jugoslovenskoj kulturi XX veka ispisala su ruska sveštena lica - arhijereji, sveštenici, monasi, prebegli na tle Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Preciznih statističkih podataka o njihovom broju nema, verovatno ne samo zbog činjenice da su se mnogi od njih na našim prostorima zatekli samo u tranzitu, nego još više zbog činjenice da se nisu morali prijavljivati državnim organima radi postavljenja na službu, a da su u okrilju Crkve stavljani na raspolaganje većem broju eparhija, bez vođenja jedinstvene i centralizovane evidencije o njihovom nameštenju. M. Jovanović, prema podacima statističkog odeljenja Državne komisije za prihvat ruskih izbeglica, izvedenim na uzorku od 24342 izbeglice, navodi da je 1919-20. registrovano 84 (0,48% od ovog uzorka) lica zaposlenih u okrilju Crkve, i 55 (0,24%) onih koji žele da se zaposle u ovoj sferi (podatak za 1921). Pravoslavnih sveštenika, po istim podacima, registrovano je 1919-20. ukupno 69 (0,40%) i još 48 (0,21%) koji 1921. traže zaposlenje. Ovi podaci svakako nisu kompletni i zbog činjenice da se njima ne obuhvata monaštvo, s obzirom da se ova kategorija ne podvodi ni pod službenike Crkve, ni pod radno aktivno stanovništvo.

Ruska crkva u Kraljevini SHS dobija svoje administrativno ustrojstvo, a od 1921, nakon održavanja Sveruskog crkvenog sabora u Sremskim Karlovcima i osnivanja Arhijerejskog sinoda na čelu sa mitropolitom Antonijem (Hrapovickim), postaje duhovni stožer svih Rusa u rasejanju. Osnivaju se ruske crkvene opštine, dižu ruske bogomolje, utemeljuju duhovno-prosvetna bratstva, izdaju pravoslavne novine, časopisi i knjige. U godinama između dva svetska rata, Ruska crkva pokazuje se ne samo kao koheziona snaga za sve ruske prognanike, već i kao stožer rusko-srpskog verskog, kulturnog i nacionalnog zbližavanja. Ruska crkva i njeni vernici dobili su i od državnih i od crkvenih organa snažnu finansijsku, materijalnu i moralnu podršku, ali su ujedno pružili i ogroman podsticaj oživljavanju i razvoju duhovnosti kod Srba. Uticaj ruskih sveštenika i monaha u našoj sredini utoliko je izrazitiji, ukoliko se imaju na umu teške okolnosti u kojima se Srpska crkva našla u prvim posleratnim godinama. Opustošene u oba balkanska i u svetskom ratu, srpske zemlje ostale su bez mnogih sveštenih lica, dok su manastiri, posebno u Srbiji, Makedoniji, na Kosovu, kao i parohije u Dalmaciji, Krajini i Bosni, bili krajnje zapušteni. Stoga je, pored ukazivanja sestrinske pomoći i azila Saboru ruskih episkopa i Svetom arhijerejskom sinodu Ruske pravoslavne crkve u izbeglištvu, Srpska crkva oberučke prihvatila i veliki broj ruskih sveštenih lica - belog (mirskog) sveštenstva i jeromonaha. Stupajući u službu Srpske crkve, sveštenstvo ruskog porekla upućivano je i u sela i na udaljene parohije. Zajednički bogoslužbeni jezik i gotovo identična bogoslužbena praksa omogućili su im lako prilagođavanje u novoj sredini.

ČISTO RUSKE OBITELjI
Ruski monasi, pristigli u talasu emigracije, raspoređeni su u srpske manastire. U nekima su se formirale čisto ruske obitelji (recimo, bratstvo manastira Miljkova na čelu sa jeromonahom Amvrosijem (Kurganovom) i 25 sabraće u manastiru Miljkovo, Braničevska eparhija, zatim Lesnjensko sestrinstvo sa 80 monahinja u Hopovu na Fruškoj Gori), a u većini su ruski monasi i monahinje predstavljali jezgro iz koga će se docnije razviti nove monaške zajednice. Naročitu pažnju zaslužuju slučajevi postavljenja ruskih kaluđera za starešine manastirskih obitelji: recimo, iguman Sergije postaće starešina manastira Tumane, a kasnije Manasije; arhimandrit Kiril - manastira sv. Prohora Pčinjskog, arhimandrit, potonji Episkop sumski Mitrofan - manastira Rakovice i Dečana (on će dugo godina biti i upravnik Monaške škole u Dečanima), iguman Venijamin - manastira Prepodobnog Nauma Ohridskog na Ohridskom jezeru. Zahvaljujući ruskim kaluđerima, obnovljeni su neki manastiri u Srbiji koji su bili gotovo zapusteli, kao što su Petkovica kod Šapca, Miljkovo na Moravi i dr. U plejadi velikih srpskih duhovnika XX veka - da pomenemo samo upokojene - bilo je onih koji su neposredno formirani pod uticajem ruskih kaluđera: pored Episkopa Nikolaja (Velimirovića) i arhimandrita Justina (Popovića), među ruske vaspitanike možemo ubrojiti arhimandrita Tadeja (Štrbulovića), igumana manastira Vitovnice u Eparhiji braničevskoj, jeromonaha Makarija, duhovnika manastira Jovanja u Ovčarsko-kablarskoj klisuri (Eparhija žička), arhimandrita Rafaila (Topalovića), igumana manastira Nikolje u istoj eparhiji, pa igumana Preobraženjske obitelji kod Ovčar Banje Evstatija (Rakića) i mnoge druge.

RUSKI MONASI U FRUŠKOGORSKIM MANASTIRIMA
Fruškogorski manastiri takođe su bili zapušteni. U bratstva manastira Beočin, Vrdnik, Grgeteg, Jazak i druge obitelji stupili su ruski monasi. Novembra 1920. godine u Novo Hopovo smešteno je osamdesetak monahinja iz manastira Presvete Bogorodice u Ljesni (bivša Holmsko-varšavska eparhija). Ovaj manastir pre egzodusa sestrinstva nalazio se u Poljskoj, preko reke Bug, u ruskim predelima koji su, sticajem nepovoljnih istorijskih okolnosti, bili upropašćeni i u duhovnom pogledu zapušteni. Stanovnici tih mesta živeli su u velikoj bedi, ali i duhovnoj i kulturnoj zapuštenosti. Mnogi nisu bili ni kršteni, i običan svet ih je nazivao „kalakutima“. Manastir doživljava procvat od 1883, kada u njega, po blagoslovu arhiepiskopa varšavskog Leontija, dolazi igumanija Ekaterina, sa kojom je bilo ukupno pet sestara i dve devojčice sirotice. Nastanile su se u celu Ljesna pri crkvi, u prvo vreme bile su prinuđene da stanuju u jednoj kućici koja im je data na raspolaganje, i nikakvih sredstava nisu imale. Ustrojstvo obitelji izvršeno je pod duhovnim rukovođenjem znamenitog optinskog duhovnika starca Amvrosija (Grenkova) (1821-1863), zaslužnog, inače, i za osnivanje znamenitog Šamordinskog manastira, koji je baštinio najbolje tradicije isihastičkog delanja u Rusiji. Duhovni stil Šamordina, a potom i Ljesne, bio je, po svemu sudeći, bliži palestinskoj tradiciji nego egipatskoj sa njenom surovom askezom, težeći harmonizaciji delatnog i molitvenog elementa, što je i inače svojstveno ruskom opštežiteljnom monaštvu. Ljesnenski manastir je pre egzodusa, pored divnog pojanja, blagoustrojenog poretka monaškog življenja sestara i iskušenica, njihovih rukodelja, ikonopisanja, bio poznat i po negovanju vaspitno-obrazovnog rada sa decom: u svom sastavu imao je osnovnu školu, gimnaziju i učiteljsku školu, u njemu se školovalo oko 500 devojčica i devojaka. I gazdinstvo ove obitelji bilo je izvanredno postavljeno, tako da su sestre čak bile poznate po instruktivnom radu u oblasti ratarstva, povrtarstva, voćarstva, pčelarstva. Sa čudotvornom ikonom Presvete Bogorodice Ljesnjenske u rukama monahinje su, spasavajući svoje živote, u Srbiju stigle iz Besarabije, predvođene već starom i bolesnom utemeljiteljkom manastira igumanijom Ekaterinom (Jefimovskom) i njenom pomoćnicom i naslednicom, tada već aktivnom igumanijom Ninom (Kosakovskom). Mati Ekaterina, inače, bila je ličnost velikog intelektualnog i duhovnog formata i nesvakidašnjeg životnog iskustva: u svetu grofica Evgenija Borisovna, diplomirala je na Moskovskom univerzitetu, objavljivala literarne radove, lično se poznavala sa I. S. Turgenjevim i V. Solovjovim, a u manastir je stupila sa 33 godine sa blagoslovom arhiepiskopa varšavskog Leontija. Imala je duhovno rukovođenje ne samo od već pominjanog starca Amvrosija, nego i od znamenitog kronštatskog sveštenika Jovana Iljiča Sergijeva, koji je često posećivao Ljesnjenski manastir i smatrao ga „svojim“. Mati Ekaterina umrla je u izbeglištvu 15/25. oktobra 1925. u 76. godini života, a mati Nina upokojila se takođe u dubokoj starosti, posle Drugog svetskog rata, u Beogradu, kamo su se sestre sklonile nakon što je Novo Hopovo bilo spaljeno od ustaša. Odatle su se 1950. odselile u Francusku. Ljesnjenski manastir danas se nalazi u Normandiji, u Provemonu, gde se čuva i najpoštovanija relikvija ove obitelji - čudotvorna Ljesnjenska ikona Majke Božije.

OPŠTEŽITELjNI TIPIK
Dolazak na Frušku Goru, ljesnjenske kaluđerice nastavile su da neguju svoj opštežiteljni tipik, da praktikuju neizmenjeno vršenje bogoslužbenog pravila, da u srpskoj sredini šire svoj pojački izraz, da razvijaju sebi svojstveno prosvetiteljsko-misionarsko i haritativno usmerenje. Njih dvadesetak se oktobra 1923. preselilo u obnovljeni manastir Kuveždin, gde su uz srpske iskušenice i igumaniju Melaniju (Krivokućin), Srpkinju postriženu u Hopovu, inače svešteničku kćer i udovu sveštenika iz Deča (Srem), odigrale ključnu ulogu u obnavljanju i širenju ženskog monaštva u okrilju Srpske pravoslavne crkve, čiji je kontinuitet razvoja, nakon zlatnog srednjeg veka, bio prekinut teškim istorijskim okolnostima petovekovnog robovanja pod Turcima, istovremeno pruživši doprinos i duhovnom, kao i privrednom oživljavanju fruškogorskih manastira. A kakva je atmosfera vladala u ovim dvema ruskim obiteljima u egzilu, svedoči i konstatacija naše crkvene jerarhije iz tih prvih godina delovanja da su Hopovo i Kuveždin „prave košnice u kojima vlada savšeni red i duhovni mir, gde se monahinje požrtvovano staraju oko negovanja siročadi“. Od 1929. kuveždinske sestre, nastavljajući svoju nekadašnju haritativnu aktivnost, vode i Dečji dom, Zabavište i „Sirotinjsku trpezu“ Crkvene opštine Sarajevo. Napomenimo i to da su sestre iz Ljesnjenske obitelji zaslužne za osnivanje brojnih ženskih manastira u našoj zemlji u periodu između dva rata, i da su u mnogima od tih manastira Ruskinje bile postavljene za igumanije ili namesnice. O tome koliki su impuls oživljavanju ženskog monaštva u srpskoj sredini pružile ruske kaluđerice, dovoljno svedoče i najelementarniji statistički podaci: tako, Šematizam Srpske crkve za 1924. već pominje 4 ženska manastira sa 3 igumanije, 70 monahinja i 35 iskušenica; uoči Drugog svetskog rata, prema Kalendaru „Crkva“ za 1941, u okrilju SPC već deluje 27 ženskih manastira sa 286 monahinja i 111 iskušenica, dok, recimo, Statistički pregled eparhija za 1969. godinu pobraja 81 ženski manastir sa 658 monahinja i 187 iskušenica. Među znamenitim monahinjama ruskog porekla koje su delovale u srpskoj sredini, našu pažnju i sećanje zaslužuju: Diodora, ranije iskušenica u Hopovu, zamonašena 1925. od episkopa niškog Dositeja i postavljena za igumaniju manastira Divljane (Eparhija niška); igumanija Sidonija, bivša sestra manastira Hopovo, nastojateljica manastira Petkovica sa 12 Srpkinja i 22 Ruskinje u sastavu sestrinstva (Eparhija šabačka); igumanija Mihaila, manastir Lešak, Eparhija Skopljanska; igumanija Angelina (Gračova) iz manastira Vavedenja Presvete Bogorodice u Beogradu (upokojila se 1971); igumanija Melitina (Gogulova) iz manastira Temska (Eparhija niška), duhovna kći igumanije Diodore. Njima bliska po okruženju, u kome je živela nakon udaje za Rusa, bila je i igumanija Petronija (Špakovska, rođena Savić), potonja igumanija manastira sv. Melanije Rimljanke u Petrovgradu (današnjem Zrenjaninu), čije su netruležne mošti obretene u jesen 2006. godine (Eparhija banatska). Takođe valja pomenuti i njihove duhovne kćeri srpskog porekla koje će kasnije, preuzevši igumanstvo u poverenim im monaškim zajednicama, dalje negovati i širiti onaj tip duhovnosti koji su prihvatile pod ruskim uticajem: Apolinariju (Jokić), nastojateljicu manastira Poganovo (Eparhija niška), a potom Ćelije (Eparhija šabačka), vaspitanicu Hopova i Kuveždina; Jefimiju (Mićić), nastojateljicu manastira Kovilj (Eparhija bačka), a potom Ravanice (Eparhija braničevska), dobrog poznavaoca ruskog jezika i talentovanog prevodioca patrističkih spisa, formiranu pod uticajem igumanije Diodore; igumaniju Mihailu iz Blagoveštenja na Rudniku (Eparhija šumadijska), takođe Diodorinu vaspitanicu; igumaniju Evpraksiju iz Kalenića (Eparhija šumadijska), vaspitanicu manastira Kuveždin; igumaniju Apolinariju iz Krušedola (Eparhija sremska), poniklu iz prehodno navedene obitelji; igumaniju manastira Suvodol u Timočkoj eparhiji Devoru, takođe formiranu u kuveždinskom sestrinstvu, i dr. Prema oceni jednog od najistaknutijih srpskih arhijereja i teologa našeg doba, mitropolita Amfilohija (Radovića), „presađeno rusko opštežiteljno iskustvo umnogome je pomoglo da naše žensko monaštvo veoma brzo, bez mnogih lutanja, dobije svoj pravi lik, a već postojeća i nikad neprekidana muška monaška tradicija pomogla mu je da se duboko ukoreni u život naše Crkve i naroda“.
O stilu življenja u ruskim monaškim obiteljima svedoče, između ostalog, i uspomene blaženopočivšeg arhimandrita o. Tadeja (Štrbulovića), starešine manastira Vitovnica, koji je kao mlad iskušenik 1932. godine dospeo u manastir Miljkovo, gde su živeli i podvizavali se ruski kaluđeri iz Valaamske obitelji, koji su, našavši se u kanonskom nejedinstvu sa Finskom pravoslavnom crkvom pod čiju je jurisdikciju dospela „Severna Sveta Gora“, između 1925. i 1927. bili prinuđeni da napuste svoj manastir. Oni su, predvođeni shiarhimandritom Amvrosijem (Kurganovom), duhovnim čedom prepodobnog Amvrosija Optinskog, ovamo preneli tihovateljski (isihastički) duh koji je Valaam primio od Optine pustinje. Arhimandrit Tadej ovako dočarava lik svoga duhovnog oca: „Iz o. Amvrosija je izbijala neverovatna i čista ljubav: on je od staraca iz Optine pustinje primio ono što je najbolje - ljubav, te se nikada ni na jednoga monaha ili poslušnika nije razljutio, niti je ijednu preku reč ikome rekao. Trpeo je mnogo, a sve je praštao. Sve brige i probleme predavao je Gospodu i Njemu Jedinome se jadao. Trudio se da tu osobinu svojim primerom prenese i na bratiju, i mnogi su od njega naučili kako da neguju tu sveobuhvatnu i bestrasnu ljubav u svakodnevnom životu“. Seća se otac Tadej kako je iguman „dolazio u crkvu na bogosluženja uvek prvi i stao bi za igumanski stol. Videlo se da je prosto satrven brigama, ali nikome ništa da kaže, sve je polagao na Gospoda. Nikada nikoga nije kaznio. Nikome čak ni lošu misao nije uputio, ni preki pogled, niti bilo šta. Svakoga je ljubio onakvog kakav jeste i molio se Bogu da ga On prosvetli. Svojim primerom življenja je najviše poučavao i nastojao da svakoga preko toga primera dovede na put spasenja“. Iskušenik Tomislav, „Tomuška“, kako su ga nazivala ruska sabraća, čim je prekoračio prag svete obitelji, dobio je brojanicu u ruke i pouku kako da se moli umno-srdačnom (Isusovom) molitvom. Naravno, nisu ga mimoišla ni fizička poslušanja, i premda, po vlastitom priznanju, u njihovom obavljanju nije bio naročito uspešan (jednom su mu lopovi pokrali čitav vinograd, drugi put su mu ovce odlutale i napravile štetu na susednom imanju), niko ga nikada nije ni izgrdio, niti prekorio zbog šteta koje je obitelji naneo svojom nepažnjom. U Miljkovu je Tomislav naučio i ruski jezik, što mu je omogućilo da počne studiozno da čita, a katkada i prevodi Svete Oce koji su na ruski bili prevedeni sa grčkog i sirijskog jezika (sačuvani su rukopisi njegovih prevoda Reči sv. Isaka Sirijskog i nekih dela sv. Simeona Novog Bogoslova). Predavši se svim srcem i svom dušom duhovnom rukovođenju starca Amvrosija, živeći po zahtevnom valaamskom (optinsko-svetogorskom) tipiku, ispunjavajući strogo i zahtevno molitveno pravilo, svakodnevno prisustvujući dugim službama (pun dnevni krug bogosluženja, uz redovno služenje Božanstvene Liturgije), strogo posteći, mladi Tomislav Štrbulović razgoreo se u ovom „srpskom Valaamu“ ognjem ljubavi Božje i postepeno uzrastao u jednog od najvećih savremenih srpskih duhovnika. Slično iskustvo imali su i mnogi drugi srpski iskušenici i monasi koji su živeli među ruskim kaluđerima ili pod upravom ruskih igumana.

POKRET POBOŽNIH
Rusko monaštvo pružilo je, pored autohtonog „bogomoliteljskog pokreta“ poniklog iz vojvođanskog „pokreta pobožnih“ (sred. XIX veka) i dalje razvijanog u međuratnom periodu pod uticajem vladike Nikolaja (Velimirovića), najsnažniji impuls obnovi duhovnosti - kako monaške, tako i laičke - u srpskom narodu tokom XX veka. U najkraćem, uticaj ruskih kaluđera ogledao se u sledećem: prvo, u ustrojavanju monaškog opštežića na daleko višem nivou od onoga koji je zatečen u domaćoj sredini; drugo, u obnavljanju institucije ženskog monaštva; treće, u unapređenju i intenziviranju bogoslužbene prakse; četvrto, u presađivanju isihastičkih tradicija najboljih ruskih obitelji u našu sredinu; peto, u negovanju crkvene kulture i umetnosti, posebno pojanja i ikonopisanja; šesto, u misionarskom radu među narodom; sedmo, u obnovi manastirskih hramova, zdanja, ekonomija; osmo, u haritativnoj delatnosti; deveto, u podsticanju razvoja samog monaškog kadra, i deseto, možda i najvažnije, u svedočenju, kako monaških zajednica u celini, tako i svakog monaha kao pojedinca, najvišeg, eshatološkog smisla našeg postojanja, u preobražavanju empirijske realnosti agapičnim molitveno-delatnim, liturgijsko-podvižničkim oprisutnjenjem Eshatona. Od ruskih monaha i monahinja koji su živeli među nama, svedočeći realnost Vaskrsenja u momentima najtežih stradanja i golgotskog raspeća svoga naroda, Srbija i srpske zemlje dobile su mnogo, i to bescen-blago, verujemo, neće propasti niti ostati zaboravljeno, kao što živonosni istočnik ruske duhovnosti neće prestati da preizobilnom blagodaću orošava srca jednovernih i jednokrvnih sinova i kćeri Svetosavske Crkve dok nas je god.